Konunun Özeti
Yazım (imla) kuralları, sözcüklerin ve eklerin standart Türkçede nasıl yazılacağını belirleyen kurallardır: hangi harfin büyük yazılacağı, hangi sözcüklerin bitişik ya da ayrı yazılacağı, sayıların, kısaltmaların ve eklerin yazımı bu konunun kapsamındadır. TYT'de bu konudan genellikle bir ya da iki soru gelir ve sorular çoğunlukla "hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?" biçimindedir. Kurallar belirli olduğu için düzenli tekrar yapan öğrenci bu soruları kısa sürede çözebilir. Bu anlatımda güncel TDK Yazım Kılavuzu esas alınmıştır.
Temel Kavramlar
- Özel ad: Tek bir varlığı, kişiyi, yeri ya da kurumu karşılayan ad (Ayşe, Van Gölü, Türk Dil Kurumu). Özel adlar büyük harfle başlar.
- Birleşik sözcük: İki ya da daha çok sözcüğün kaynaşarak yeni bir kavramı karşılaması (hanımeli, bilgisayar, kaybolmak). Kimi bitişik, kimi ayrı yazılır.
- Yardımcı eylem: "etmek, olmak, eylemek, kılmak" gibi bir ad ile birleşerek birleşik fiil kuran eylemler.
- Bağlaç "de" ve "ki": Cümleye "dahi, bile, da" anlamı ya da bağlama işlevi katan, ayrı yazılan sözcükler.
- Ek "-de" ve "-ki": Bulunma hâli eki (-de/-da/-te/-ta) ve ilgi eki (-ki); sözcüğe bitişik yazılır.
- Düzeltme işareti (^): Yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükleri ayırt etmek, bazı ünsüzlerin ince okunduğunu ya da nispet ekini göstermek için kullanılan işaret.
Formüller ve Kurallar
1. Büyük harflerin kullanıldığı başlıca yerler
| Kural | Doğru örnek |
|---|---|
| Cümle başı; iki noktadan sonra gelen cümle | Tek bir isteği vardı: Herkes erken gelmeli. |
| Kişi adları, unvanlar, saygı sözleri (adla birlikte) | Doç. Dr. Ali Kaya, Ayşe Hanım |
| Yer adlarının bütün sözcükleri | Ağrı Dağı, Van Gölü, Marmara Denizi, Doğu Anadolu |
| Kurum ve kuruluş adlarının bütün sözcükleri | Türk Dil Kurumu, Ankara Üniversitesi |
| Kitap, dergi, eser adlarının sözcükleri ("ve, ile, ya da" gibi bağlaçlar küçük) | Suç ve Ceza, Sinekli Bakkal |
| Tarihî dönem, olay ve belge adları | Lale Devri, Malazgirt Savaşı, Tanzimat Fermanı |
| Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları | 29 Ekim 1923 Pazartesi |
| Millet, dil, din adları | Türk, Türkçe, Almanca |
- Belirli bir tarih bildirmeyen ay ve gün adları küçük yazılır: Her yıl eylül ayında toplanırız; kardeşim de cuma günleri yüzmeye gider.
- Yön adları özel adın ilk sözcüğüyse büyük, yalnızca yön bildiriyorsa küçük yazılır: Güney Kore / kentin güneyi.
- "Dünya, Güneş, Ay" gök bilimi anlamında büyük harfle başlar: Ay, Dünya'nın uydusudur.
2. Birleşik sözcükler
- Bitişik yazılanlar: Anlam kayması olanlar (hanımeli, kuşburnu, bilirkişi, anneanne); ses düşmesi ya da türemesi olan birleşik fiiller (kaybetmek, sabretmek, affetmek, seyretmek, hissetmek); pekiştirmeli sözcükler (masmavi, sapasağlam, büsbütün, yemyeşil); kalıplaşmış belgisiz sözcükler (birçok, birkaç, birbiri, biraz, hiçbir, herhangi, herkes).
- Ayrı yazılanlar: Ses olayı görülmeyen birleşik fiiller (fark etmek, kabul etmek, yardım etmek, hasta olmak); "her şey, bir şey, hiç kimse, her biri, bir an"; sayılar (on beş, yüz elli, iki bin yirmi).
3. Sayılar
- Yazıyla yazılan sayılar ayrı yazılır: üç yüz kırk beş.
- Rakamla yazılan sayılara gelen ekler kesmeyle ayrılır ve sayının okunuşuna uyar: 2003'te (üç), 1969'da (dokuz), 40'tan (kırk).
- Sıra sayıları rakamla iki biçimde yazılır: 5. ya da 5'inci ("5 inci" yanlıştır).
- Kesir ve üleştirme sayıları: dörtte bir, yüzde on, ikişer, beşer.
- Saat ve dakika nokta ile ayrılır: 08.45.
4. Kısaltmalar
- Kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre yazılır: TDK'ye (te-de-ke), ABD'ye (a-be-de), NATO'ya (sözcük gibi okunur), TÜİK'in.
- Kelime kısaltmalarında nokta kullanılır: Prof., Dr., vb., Cad.
5. Ek mi, bağlaç mı?
| Yapı | Nasıl yazılır? | Örnek |
|---|---|---|
| "de" bağlacı | Ayrı; ünlü uyumuna uyar, "te" biçimi yoktur | Ben de geleceğim. Kitap da aldık. |
| "-de" hâl eki | Bitişik | Evde, sınıfta, 1985'te |
| "ki" bağlacı | Ayrı | Öyle yorgundu ki hemen uyudu. |
| Bitişik "ki"ler | Kalıplaşmış | belki, çünkü, hâlbuki, mademki, oysaki, sanki |
| "-ki" ilgi eki | Bitişik | evdeki, yarınki, dünkü, bu yılki |
| "mi" soru eki | Ayrı; sonraki ekler ona bitişir | Geliyor musun? Güzel miydi? |
6. Düzeltme işareti (^)
- Anlam ayırt etmek için: kâr / kar, hâlâ / hala, âdet / adet, şûra / şura.
- "k, g, l" ünsüzlerinin ince okunduğunu göstermek için: kâğıt, rüzgâr, dükkân, hikâye.
- Nispet "-î" ekinde: millî, dinî, resmî, tarihî.
7. Sık yanlış yazılan sözcükler
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| yanlız, herkez, yalnış | yalnız, herkes, yanlış |
| orjinal, süpriz, espiri | orijinal, sürpriz, espri |
| laboratuar, antreman, egsersiz | laboratuvar, antrenman, egzersiz |
| makina, klavuz, traş | makine, kılavuz, tıraş |
| şöför, ünvan, eşortman | şoför, unvan, eşofman |
Çözümlü Örnekler
Örnek 1 (Büyük harfler)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?
- A) Okulumuz 15 Eylül 2025 Pazartesi günü açıldı.
- B) Babaannem her yıl temmuz ayında köye gider.
- C) Bu yaz Karadeniz'in batısındaki koyları gezdik.
- D) Söyleşiye Prof. Dr. Nermin Aksoy da katıldı.
- E) Ablam, Ankara üniversitesinde tarih okuyor.
Çözüm:
- A'da ay ve gün adı belirli bir tarih bildirdiği için büyük, B'de belirli tarih bildirmediği için küçük yazılmıştır; ikisi de doğrudur.
- C'de "batısı" yalnızca yön bildirdiğinden küçük yazılmıştır. D'de unvan kısaltmaları büyük harfle doğru yazılmıştır.
- E'de kurum adının bütün sözcükleri büyük harfle başlamalıdır: Ankara Üniversitesinde.
- Doğru cevap: E
Örnek 2 (Birleşik fiiller)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır?
- A) Bu davranışını hiçbir zaman affetmeyeceğim.
- B) Uzun süre sabrettikten sonra istediği sonuca ulaştı.
- C) Çocuk, bayram kalabalığında bir an kayboldu.
- D) Arkadaşının üzgün olduğunu hemen farketti.
- E) Öğretmen, soruların cevabını deftere yazmamızı rica etti.
Çözüm:
- "af + etmek → affetmek", "sabır + etmek → sabretmek", "kayıp + olmak → kaybolmak" birleşmelerinde ses olayı vardır; bitişik yazılmaları doğrudur.
- "rica etmek" birleşiminde ses olayı yoktur; ayrı yazılması doğrudur.
- "fark etmek" birleşiminde de ses olayı olmadığından ayrı yazılmalıdır: fark etti.
- Doğru cevap: D
Örnek 3 (Sayı ve kısaltma)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yoktur?
- A) Yarışmaya bu yıl yüzyirmi öğrenci katıldı.
- B) Ödevimde TÜİK'nin açıkladığı verileri kullandım.
- C) Toplantı saat 10.30'da başladı ve TDK'nin yeni sözlüğü tanıtıldı.
- D) Sınavda soruların üçtebirini boş bıraktı.
- E) Kardeşim bu yıl okul koşusunda 3 üncü oldu.
Çözüm:
- A'da sayı ayrı yazılmalıdır: yüz yirmi. D'de kesir sayısı ayrı yazılmalıdır: üçte birini.
- B'de "TÜİK" sözcük gibi okunduğundan ek "TÜİK'in" olmalıdır. E'de sıra sayısı 3'üncü ya da 3. biçiminde yazılmalıdır.
- C'de saat nokta ile ayrılmış; "TDK" kısaltmasına okunuşuna uygun ek (te-de-ke → 'nin) getirilmiştir.
- Doğru cevap: C
Sık Yapılan Hatalar
- Bağlaç "de"yi bitişik yazmak: "Bende geleceğim" yanlıştır; "Ben de geleceğim" doğrudur. Cümleden çıkarıldığında anlam bozulmuyorsa "de" bağlaçtır.
- "ki" bağlacını bitiştirmek ya da "-ki" ekini ayırmak: "Diyorki" yanlış, "diyor ki" doğru; "bu yıl ki" yanlış, "bu yılki" doğrudur.
- Soru ekini bitişik yazmak: "Gelecekmisin?" değil, "Gelecek misin?"
- "her şey"i bitiştirmek, "hiçbir"i ayırmak: "herşey, hiç bir" yanlıştır.
- Her birleşik fiili bitiştirmek: Yalnızca ses olayı olanlar bitişik yazılır; "farketmek, kabuletmek" yanlıştır.
- Kurum adının bir sözcüğünü küçük yazmak: "Türk Dil kurumu" değil, "Türk Dil Kurumu."
- Belirli tarih bildirmeyen ay ve gün adlarını büyük yazmak: "Her Pazartesi" değil, "her pazartesi."
- Sayıları bitiştirmek: "onbeş, yüzelli" yanlıştır.
ÖSYM'de Nasıl Soruluyor?
Yazım kuralları soruları genellikle şu kalıplarla gelir:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı yapılmıştır / yoktur?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde büyük harflerin kullanımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de"nin / "ki"nin yazımıyla ilgili bir yanlışlık yapılmıştır?"
- "Bu parçada numaralanmış sözcüklerden hangisinin yazımı yanlıştır?"
Son yıllarda en çok büyük harfler, "de/ki/mi" yazımı, birleşik sözcükler ve sayıların yazımı sorulmaktadır. Sorular genellikle tek kurala odaklanır; bu yüzden soru kökündeki kural adını (örneğin "büyük harfler") görünce yalnızca o kurala bakmak zaman kazandırır. "Yanlışlık yoktur" türü sorularda ise her şıkta bütün sözcükleri tek tek kontrol etmek gerekir.
Kısa Özet ve İpuçları
- Özel adın (yer, kurum, eser, tarihî olay) bütün sözcükleri büyük harfle başlar.
- Ay ve gün adları yalnızca belirli bir tarih bildiriyorsa büyük yazılır.
- Bağlaç olan "de, ki" ve soru eki "mi" ayrı yazılır; belki, çünkü, oysaki, sanki, mademki, hâlbuki bitişiktir.
- Birleşik fiilde ses olayı varsa bitişik (kaybetmek), yoksa ayrı (fark etmek) yazılır.
- "her şey, bir şey, hiç kimse" ayrı; "birçok, birkaç, hiçbir, herkes" bitişiktir.
- Sayılar ayrı yazılır; rakama gelen ek okunuşa uyar (2003'te).
- Kısaltmaya gelen ek kısaltmanın okunuşuna uyar (TDK'ye, NATO'ya).
- Düzeltme işareti anlam ayırt eder: kâr/kar, hâlâ/hala, âdet/adet.