Dil atölyesi
Kuralı örnek cümlede yakala, sonra kendi cümlende kullan.
9 bölüm · ~21 dk · 22 etkileşim
1Ses bilgisi neden önemli?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Ses bilgisi, Türkçenin seslerini (ünlü ve ünsüzleri) ve bu seslerin sözcük içinde bir araya gelirken uyduğu kuralları inceler. TYT Türkçe testinde doğrudan ses bilgisi kuralına dayanan 1-2 soru çıkar; ayrıca yazım kuralları ve sözcükte yapı sorularının pek çoğu da ses bilgisi bilgisini gerektirir. Bu yüzden ses olaylarını iyi kavramak, yalnızca bu konudaki soruları değil pek çok başka soruyu da kolaylaştırır.
Ses bilgisinin temel konuları şunlardır: ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu), ünsüz yumuşaması, ünsüz sertleşmesi (benzeşmesi), ünlü daralması, ünlü düşmesi, ünlü türemesi ve kaynaştırma harfleri. Bu kurallar hem sözcüklerin doğru söylenişini hem de doğru yazılışını belirler; bu yüzden yazım kurallarıyla iç içe çalışılmalıdır.
Ses bilgisi bilgisi yalnızca ses bilgisi sorularında değil, yazım kuralları ve sözcükte yapı sorularında da gerekir.
TYT Türkçe testinde ses bilgisinden hiç soru çıkmaz.
Ses olayları hem doğru söylenişi hem doğru yazılışı belirler.
2Ünlü uyumları
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Türkçede ünlüler sözcük içinde rastgele dizilmez; iki uyum kuralı vardır. Kartlara bakmadan önce kuralı kendin söylemeye çalış.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu) bozulmuştur?
3Ünsüz sertleşmesi ve yumuşaması
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bu iki ses olayı birbirinin ters yönde çalışan kuralıdır; ayırmanın kolay yolu, hangi tarafın değiştiğine bakmaktır.
| Ünsüz sertleşmesi | Ünsüz yumuşaması | |
|---|---|---|
| Değişen ses | Ekin ilk sesi | Kökün son sesi |
| Dönüşüm | c, d, g → ç, t, k | p, ç, t, k → b, c, d, ğ |
| Koşul | Sert ünsüzle biten sözcüğe yumuşak ünsüzle başlayan ek gelmesi | Sert ünsüzle biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelmesi |
| Örnek | ağaç-dan → ağaçtan | kitap-ı → kitabı |
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
4Ünlü daralması, düşmesi ve türemesi
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
"Geliyor, biliyor, seviyor, bekliyor, gülüyor" sözcüklerinden hangisinde ünlü daralması görülür?
5Kaynaştırma harfleri
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
"Kapıya, arabaya, sobaya, midyeye, kayısı" sözcüklerinden hangisinde "y" sesi kaynaştırma harfi değil, kökün kendi sesidir?
6Çözümlü örnekler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Önce kendin cevabı bulmaya çalış, sonra çözümü aç.
"Kitap, ev, gül, kalem, deniz" sözcüklerinden hangisi ünlüyle başlayan bir ek aldığında ünsüz yumuşamasına örnek olur?
"Kitap, at, yaprak, kanat, ağaç" sözcüklerinden hangisi ünlüyle başlayan ek aldığında ünsüz yumuşamasına uğramaz?
"Oğlu, burnu, kulağı, nakdi, ağacı" sözcüklerinden hangisinde hem ünlü düşmesi hem ünsüz yumuşaması bir arada görülür?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
"Arabası" sözcüğündeki "s" bir kaynaştırma harfidir.
"Kayısı" sözcüğündeki "y" bir kaynaştırma harfidir.
Tek heceli "at" sözcüğü "-ı" ekiyle "adı" olur.
"Gel-" fiiline "-yor" gelince ünlü daralması olur.
Ünlü düşmesi ile ünlü türemesi birbirinin tam tersi yönde işleyen ses olaylarıdır.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünlü türemesi görülür?
8ÖSYM'de nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
ÖSYM, ses bilgisi konusunu genellikle bir grup sözcük ya da bir cümle vererek "hangisinde ... ses olayı vardır/yoktur" biçiminde sorar. Sıkça görülen soru kökleri:
- "Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde ünsüz yumuşaması / sertleşmesi görülür?"
- "Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ünlü düşmesine / türemesine örnektir?"
- "Aşağıdaki fiillerden hangisi '-yor' eki aldığında ünlü daralmasına uğrar?"
- "Aşağıdaki sözcüklerden hangisinde birden fazla ses olayı bir arada görülür?"
- "Bu cümlede kaç sözcükte ünsüz yumuşaması örneği vardır?"
- "Aşağıdakilerin hangisinde büyük/küçük ünlü uyumu bozulmuştur?"
Sınavda ses olayları çoğunlukla tek başına değil, birden fazla kural aynı sözcük grubunda birlikte sorularak ölçülür; bu yüzden kuralları birbirinden bağımsız değil, birlikte çalışan bir sistem olarak öğrenmek ve istisnaları özellikle ezberlemek gerekir.
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Büyük ünlü uyumunda ilk hece kalınsa sonraki hecelerde de kalın, ince ise ince ünlü olmalı; , , gibi sözcükler istisnadır. Ünsüz sertleşmesinde "" ile biten sözcüğe yumuşak ünsüzle başlayan ek gelirse ekin başı sertleşir. Ünlü daralması yalnızca ile biten fiillerde -yor ekiyle görülür.