Konu özeti
Cümlede anlam, bir cümlenin ne söylediğini ve bunu nasıl söylediğini inceleyen konudur. TYT Türkçe testinde doğrudan her yıl yaklaşık 4 soru gelir; ancak asıl önemi, paragraf sorularının temelini oluşturmasıdır. Bir cümledeki neden-sonuç ilişkisini, öznel–nesnel ayrımını ya da örtülü anlamı fark edemeyen öğrenci, paragrafta da "çıkarılabilir / çıkarılamaz" sorularında zorlanır.
Bu konuda ÖSYM iki şeyi ölçer: Cümleler arasındaki ve cümle içindeki anlam ilişkilerini (neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç, karşılaştırma) tanımak ve cümlenin anlam özelliklerini (öznel–nesnel, tanım, örtülü anlam, öneri, eleştiri, varsayım vb.) yorumlamak.
Temel kavramlar
1. Anlam ilişkileri
- Neden-sonuç (gerekçe): Bir yargının gerekçesiyle birlikte verilmesi. "-DIğI için, -DIğIndan, çünkü, bu yüzden, -mAsI nedeniyle, -DAn (yorgunluktan), -(y)IncA (kar yağınca)" gibi yapılarla kurulur. Yollar buz tuttuğu için okullar tatil edildi.
- Amaç-sonuç: Eylemin hangi amaçla yapıldığının belirtilmesi. Amaç henüz gerçekleşmemiştir. "-mAk için, -mAk amacıyla, -mAk üzere, -sIn diye" ile kurulur. Sınavı kazanmak için düzenli çalışıyor.
- Koşul-sonuç: Bir yargının gerçekleşmesinin bir şarta bağlanması. "-sA, -DIğI takdirde, -mAk şartıyla, -DIkçA" ile kurulur. Bilet bulabilirsek konsere gideceğiz.
- Karşılaştırma: İki ya da daha çok varlık, durum veya zamanın benzerlik ya da farklılık yönünden ele alınması. "daha, en, -DAn (ondan uzun), gibi, kadar, göre, oranla" sözcükleri ipucudur.
2. Anlam özellikleri
- Nesnel yargı: Doğruluğu kanıtlanabilen, kişiden kişiye değişmeyen yargı. Ankara, Türkiye'nin başkentidir.
- Öznel yargı: Kişisel görüş, beğeni ya da duygu bildiren, tartışmaya açık yargı. Bu roman insanın içini ısıtıyor.
- Tanım cümlesi: Bir kavramın ne olduğunu, onu diğerlerinden ayıran özellikleriyle açıklayan cümle. Deneme, yazarın kişisel görüşlerini kesin sonuçlara varmadan samimi bir dille anlattığı düzyazı türüdür.
- Örtülü anlam: Cümlede açıkça söylenmeyen ama sezdirilen ikinci bir yargı. Çoğunlukla "de/da, bile, yine, artık, hâlâ, yalnızca, bu kez" sözcükleri örtülü anlam doğurur. Bu yıl da bayramı köyde geçireceğiz. (Önceki yıllarda da köyde geçirilmiştir.)
- Varsayım: Gerçekleşmemiş bir durumu gerçekleşmiş gibi kabul ederek yargıda bulunma. "Diyelim ki, farz edelim ki, tut ki, varsayalım" ifadeleri ipucudur.
- Olasılık (ihtimal): Kesin olmayan, tahmine dayalı yargı. "-ebilir, belki, galiba, sanırım, -DIr (tahmin)".
- Öneri: Bir sorunun çözümü ya da daha iyi bir sonuç için yol gösterme. Açıkça ("öneririm") ya da koşul kalıbıyla dolaylı olarak ("...okursanız daha iyi anlarsınız") yapılabilir.
- Eleştiri: Bir eser, kişi ya da durumun olumlu ve olumsuz yönlerini değerlendirme.
- Pişmanlık: Geçmişte yapılan ya da yapılmayan bir iş için duyulan üzüntü. "-sAydI ... -rdI" kalıbı sık kullanılır.
- Üslup (anlatım) ve içerik: Bir eserin dili, cümle yapısı, akıcılığı, sadeliği üslupla; konusu, teması, olayları içerikle ilgilidir.
- Benzetme ve kişileştirme: Benzetmede bir varlık, ortak bir özellik nedeniyle başka bir varlığa benzetilir ("ayna gibi parlayan deniz"). Kişileştirmede insan dışındaki varlıklara insana özgü nitelikler verilir ("Rüzgâr bizi uyandırmaya çalıştı").
Kurallar ve ipuçları
- "için" sözcüğüne dikkat: "-mAk için" genellikle amaç, "-DIğI için" ise neden bildirir. Çalışmak için geldi (amaç) ≠ Çalıştığı için başardı (neden).
- "diye" iki anlamlıdır: Uyanmasın diye sessiz girdi (amaç); Geç kaldım diye kızdı (neden). Cümleyi "ne amaçla?" ve "neden?" sorularıyla sına.
- Amaç ile neden ayrımı: Amaçta sonuç, eylemden sonra gerçekleşmesi istenen şeydir; nedende ise gerekçe, eylemden önce vardır.
- Nesnel–öznel testi: "Bu yargıya itiraz edilebilir mi?" diye sor. "güzel, başarılı, sıkıcı, etkileyici, en iyi" gibi değerlendirme sözcükleri genellikle öznelliğin işaretidir.
- Tanım cümlesi "X, ... -dır" biçimindedir ama her "-dır" cümlesi tanım değildir; tanımda kavramın ayırt edici özellikleri verilmelidir.
- Örtülü anlam sorularında cümleyi, "de, bile, yine, artık" sözcükleri çıkarılmış hâliyle karşılaştır; kaybolan yargı örtülü anlamdır.
- Anlamca en yakın cümle sorularında sözcüklerin aynı olmasına değil, yargının aynı olmasına bak. Sözcükleri benzeyen şıklar genellikle tuzaktır.
- Olumsuz köklere dikkat: "hangisinde ... yoktur", "hangisi ötekilerden farklıdır" köklerinde dört şık ortak özelliği taşır.
Çözümlü örnekler
Örnek 1 (Anlam ilişkisi)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?
- A) Hava soğuk olduğu için kalın giyindi.
- B) Yorgunluktan konuşacak hâli kalmamıştı.
- C) Trene yetişmek için taksiye bindi.
- D) Kar yağınca yollar kapandı.
- E) Çok çalıştığından sınavı kazandı.
Çözüm:
- Her cümlede eylemin ya gerekçesini ya da amacını sorgulayalım.
- A, B, D ve E'de gerekçe eylemden önce vardır (hava soğuktu, yorgundu, kar yağdı, çok çalıştı); bunlar neden-sonuç ilişkisidir.
- C'de "trene yetişmek" taksiye binmekle ulaşılmak istenen, henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir.
- Doğru yanıt: C.
Örnek 2 (Örtülü anlam)
"Bu kez ödevini zamanında teslim etti." cümlesinden hangi yargı çıkarılabilir?
Çözüm:
- Cümledeki "bu kez" ifadesine odaklanalım.
- "Bu kez" sözü, daha önceki durumların farklı olduğunu sezdirir.
- Örtülü anlam: Daha önce ödevlerini zamanında teslim etmediği olmuştur.
- "Hiçbir ödevini zamanında teslim etmemiştir" gibi bir şık ise aşırı genellemedir; cümle bu kadar kesin bir yargı taşımaz.
Örnek 3 (Cümle yorumu)
"Bir kitabın değeri, okunduktan sonra okurda bıraktığı soru işaretleriyle ölçülür." Bu cümleyle anlatılmak istenen nedir?
Çözüm:
- Cümle, kitabın değerini sayfa sayısıyla ya da satış rakamıyla değil, okura etkisiyle ölçüyor.
- "Soru işaretleri" mecazlı bir ifadedir: okuru düşündürmek, sorgulatmak.
- Doğru yorum: Değerli kitap, okuru düşünmeye ve sorgulamaya yönelten kitaptır.
- "Değerli kitaplar anlaşılması zor kitaplardır" gibi bir şık, "soru işareti" sözünü gerçek anlamda okuyan yanlış bir yorumdur.
Sık yapılan hatalar
- "için" gördüğü her cümleyi amaç sanmak: "-DIğI için" neden bildirir. Ek yapısına bakmadan karar verme.
- "-sA" gördüğü her cümleyi koşul sanmak: "Keşke gelse" dilek; "Gelseydim görürdüm" pişmanlık bildirir. Anlama bak.
- Olasılık ile varsayımı karıştırmak: "Belki gelir" olasılıktır; "Diyelim ki geldi" varsayımdır.
- Öznel cümlede yer alan bir bilgiyi nesnel sanmak: Cümlede nesnel bir bilgi bulunsa bile bir değerlendirme sözcüğü varsa yargı öznelleşir.
- Benzetme ile kişileştirmeyi karıştırmak: "gibi" sözcüğü varsa büyük olasılıkla benzetmedir; insana özgü bir eylem ya da duygu varsa kişileştirmedir.
- Cümleyi gerçek anlamıyla okumak: Yorum sorularında mecazları kelimesi kelimesine anlamak en sık düşülen tuzaktır.
ÖSYM'de nasıl soruluyor
TYT'de cümlede anlam soruları genellikle şu köklerle gelir:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde neden-sonuç / amaç-sonuç / koşul-sonuç ilişkisi vardır?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde öznel bir yargı vardır?" ya da "...nesnel bir anlatım vardır?"
- "Bu cümlede altı çizili sözle anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisi anlamca ötekilerden farklıdır?"
- "Bu cümleden aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yapıtın anlatımından (üslubundan) söz edilmektedir?"
Son yıllarda ÖSYM, cümlede anlam sorularını çoğunlukla kitap, yazar, şiir ve sanat üzerine kurulmuş cümlelerle sormaktadır. Bu yüzden üslup–içerik ayrımı, eleştiri ve öneri gibi kavramlar özellikle önemlidir. Ayrıca paragraf sorularının "çıkarılabilir" türleri de aslında cümlede anlam becerisini ölçer.
Kısa tekrar
- Neden eylemden önce vardır, amaç eylemden sonra ulaşılmak istenendir; koşul yargıyı bir şarta bağlar.
- Nesnel yargı kanıtlanabilir, öznel yargı kişiden kişiye değişir.
- Örtülü anlam için "de, bile, yine, artık, bu kez" sözcüklerini izle.
- Tanım kavramın ayırt edici özelliklerini verir; her "-dır" cümlesi tanım değildir.
- Varsayım "diyelim ki", olasılık "belki, -ebilir", pişmanlık "-saydı ... -rdı" ile gelir.
- Yorum sorularında mecazı çöz, yargıyı yakala, kelime benzerliğine aldanma.