KPSS GY-GK İlk Türk-İslam Devletleri ve Beylikler konu anlatımı

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle birlikte Orta Asya ve Yakın Doğu'da kurulan ilk Türk-İslam devletleri, KPSS Tarih testinin önemli bir başlığıdır. Türkler, Talas Savaşı (751) ile Çin'e karşı Abbasilerin yanında yer almış; bu savaş sonucunda Türk-Arap ilişkileri gelişmiş, Türkler arasında İslamiyet kitleler hâlinde yayılmaya başlamıştır. Türklerin İslamiyet'i topluca kabul etmesinde; eski Türk inancı olan Gök Tanrı dini ile İslamiyet arasındaki (tek tanrı, ahiret, cihat-alp anlayışı gibi) benzerlikler etkili olmuştur.

Karahanlı Devleti, Türkler tarafından kurulan ve İslamiyet'i resmî devlet dini olarak kabul eden ilk Türk devletidir (Satuk Buğra Han döneminde). Karahanlılar, Türk-İslam kültürünün ilk büyük eserlerinin (Kutadgu Bilig, Divan-ı Lugati't-Türk) verildiği devlettir; bu nedenle Türk dilinin ve kültürünün İslami çerçevede ilk kez sistemli biçimde işlendiği devlet olarak bilinir.

Gazneli Devleti, Samanlı komutanlarından Alp Tigin tarafından temelleri atılmış, asıl kurucusu ise Sebük Tigin'dir. Devletin en güçlü hükümdarı Gazneli Mahmud, Hindistan'a düzenlediği seferlerle bölgede İslamiyet'in yayılmasını sağlamış ve "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk-İslam hükümdarı olmuştur (bu unvanı halifeden almıştır). Gazneliler, Dandanakan Savaşı'nda (1040) Büyük Selçuklu Devleti'ne yenilerek gerilemiş ve zamanla yıkılmıştır.

Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. Tuğrul Bey, Bağdat'ı Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtararak halifeyi koruması karşılığında halife tarafından "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanıyla onurlandırılmıştır; bu olay Selçukluların Sünni İslam dünyasının koruyucusu konumuna gelmesini simgeler. Tuğrul Bey'den sonra tahta geçen Alparslan, 1071 Malazgirt Savaşı'nda Bizans'ı yenerek Anadolu'nun Türklere açılmasını sağlamış, bu zafer sonrasında Türk beylerine fetih emri ("nerede fetih varsa orası sizindir") vermiştir. Alparslan'dan sonra tahta çıkan Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış; bu dönemde ünlü vezir Nizamülmülk, Sünni İslam anlayışını yaymak ve nitelikli devlet adamı yetiştirmek amacıyla Nizamiye Medreseleri'ni kurmuştur.

Melikşah'ın ölümünden sonra Büyük Selçuklu Devleti taht kavgaları ve Atabeylik adı verilen yerel yönetimlerin bağımsızlaşmasıyla parçalanmıştır. Bu süreçte Anadolu'da Türkiye Selçuklu Devleti (Süleyman Şah tarafından, 1075-1077 civarı, başkenti önce İznik sonra Konya) ve çevresinde birçok Anadolu Türk beyliği (Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekler, Artuklular gibi) kurulmuştur. Bu beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında önemli rol oynamış, cami-medrese-kervansaray yaparak kültürel mirasa katkı sağlamıştır.

Örnek 1.

Soru: Türkler tarafından kurulan ve İslamiyet'i resmî devlet dini olarak kabul eden ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gazneli Devleti B) Karahanlı Devleti C) Büyük Selçuklu Devleti D) Türkiye Selçuklu Devleti E) Akkoyunlu Devleti

Çözüm: Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden Karahanlı Devleti, bu unvanı taşıyan ilk Türk devletidir; ayrıca Kutadgu Bilig ve Divan-ı Lugati't-Türk gibi ilk Türk-İslam eserleri bu devlette verilmiştir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Aşağıdakilerden hangisi 1071 Malazgirt Savaşı'nın sonuçları arasında gösterilemez?

A) Anadolu'nun kapılarının Türklere açılması B) Anadolu'da Türk beyliklerinin kurulmaya başlanması C) Bizans'ın Anadolu'daki otoritesinin sarsılması D) Türkiye Selçuklu Devleti'nin kurulmasına zemin hazırlanması E) Bağdat'ın Şii Büveyhoğulları baskısından kurtarılması

Çözüm: Bağdat'ın Büveyhoğulları baskısından kurtarılması, Malazgirt Savaşı'ndan önce, Tuğrul Bey döneminde gerçekleşmiş bir olaydır ve Malazgirt Savaşı'nın sonucu değildir. Diğer şıklardaki gelişmelerin tümü doğrudan Malazgirt zaferinin sonucudur. Doğru cevap E şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün, Sünni İslam anlayışını yaymak ve devlete nitelikli memur/asker yetiştirmek amacıyla kurduğu eğitim kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kutadgu Bilig B) Divan-ı Lugati't-Türk C) Nizamiye Medreseleri D) Atabeylik teşkilatı E) Enderun Mektebi

Çözüm: Nizamülmülk, Melikşah döneminde başta Bağdat olmak üzere çeşitli şehirlerde Nizamiye Medreselerini açarak hem Sünni İslam anlayışının Şii propagandaya karşı güçlenmesini hem de devlete yetişmiş memur ve asker kazandırılmasını amaçlamıştır. Diğer şıklar ya eserdir ya da farklı bir kurum/döneme aittir (Enderun, Osmanlı dönemine aittir). Doğru cevap C şıkkıdır.