KPSS GY-GK Osmanlı Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Osmanlı Kültür ve Medeniyeti konusu, devletin altı yüzyıl boyunca ayakta kalmasını sağlayan yönetim, toplum ve hukuk yapısını bir bütün olarak ele alır. KPSS'de bu başlık yıl içinde en çok soru gelen tarih konularından biridir; çünkü hem kronolojik ezber değil kavram bilgisi gerektirir hem de diğer dönemlerle (Duraklama, Islahat, Tanzimat) ilişkilendirilerek sorulabilir. Konu üç ana eksende incelenir: devlet yönetimi (padişah, Divan-ı Hümayun, merkez ve taşra teşkilatı), toplum yapısı (millet sistemi, askeri-reaya ayrımı, lonca teşkilatı) ve hukuk sistemi (şer'i ve örfi hukuk, kadılık müessesesi).

Devlet yönetimi

Osmanlı'da devletin başında padişah bulunur; padişah aynı zamanda ordunun başkomutanı, en yüksek yargı makamı ve (Yavuz Sultan Selim'den itibaren) halifedir. Padişahın yetkilerini kullandığı ve devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en üst kurul Divan-ı Hümayun'dur. Divan'a; padişah bizzat başkanlık edebileceği gibi genellikle sadrazam (padişahın mutlak vekili, "vezir-i azam") başkanlık eder. Divan üyeleri arasında kazasker (yargı ve eğitim işlerinden sorumlu), defterdar (mali işlerden sorumlu) ve nişancı (kanunname ve fermanların yazımından, tuğra çekiminden sorumlu) yer alır. Şeyhülislam, XV. yüzyıldan itibaren dini konularda fetva vererek devletin dine uygunluğunu denetleyen, zamanla Divan üyesi olmasa da büyük itibar kazanan bir makamdır.

Taşra teşkilatında devlet; eyalet (beylerbeylik) - sancak - kaza şeklinde hiyerarşik olarak örgütlenmiştir. Eyaletler beylerbeyi, sancaklar ise sancakbeyi tarafından yönetilir. Taşrada güvenlik ve asker temini büyük ölçüde tımar sistemine dayanır: devlet, topladığı vergi gelirlerini (dirlik) doğrudan hazineye aktarmak yerine asker ve sivil görevlilere tahsis etmiş (tımar, zeamet, has), bu kişiler karşılığında hem bölgeyi yönetmiş hem de savaş zamanı tımarlı sipahi adı verilen atlı askerleri orduya katmıştır. Bu sistem hem taşrada asayişi sağlamış hem de merkezi hazineye yük olmadan güçlü bir ordu oluşturulmasını mümkün kılmıştır.

Toplum yapısı

Osmanlı toplumu, temelde yönetenler (askeri sınıf) ve yönetilenler (reaya) olmak üzere ikiye ayrılır. Askeri sınıf; padişah adına yönetim, yargı, din ve savaş hizmeti gören, vergi ödemeyen kesimdir (yöneticiler, ulema, askerler). Reaya ise üretimle uğraşan, vergi ödeyen halktır; reaya kavramı yalnızca gayrimüslimleri değil Müslüman köylü ve şehirliyi de kapsar. Gayrimüslim tebaa, dini esasa dayalı millet sistemi çerçevesinde örgütlenmiştir: Rum Milleti, Ermeni Milleti ve Yahudi Milleti gibi topluluklar, kendi dini liderlerinin (Rum Patriği, Ermeni Patriği, Hahambaşı) önderliğinde ibadet, eğitim, evlilik gibi konularda geniş bir iç özerkliğe sahip olmuştur; bu sistem devletin farklı dinden toplulukları uzun süre bir arada yönetmesini sağlamıştır.

Şehirlerde ekonomik hayat büyük ölçüde lonca teşkilatı aracılığıyla düzenlenir. Loncalar; bir meslek dalındaki üretici ve satıcıları bir araya getiren, üretim miktarını, fiyatı ve kaliteyi denetleyen meslek örgütleridir. Loncanın başında şeyh ya da kethüda, kalite kontrolünden sorumlu yiğitbaşı bulunur; ayrıca esnaf ile devlet arasındaki fiyat denetimini narh uygulaması sağlar. Osmanlı ekonomisinde devlet, üreticiyi ve tüketiciyi koruyup istikrarı sağlamayı önceleyen bu yaklaşıma iaşe (halkı besleme) anlayışı denir; bu yaklaşım, sermaye birikimini ve büyük ölçekli üretimi teşvik eden Avrupa merkantilizminden farklıdır.

Hukuk sistemi

Osmanlı hukuku ikili bir yapıya dayanır: şer'i hukuk (İslam hukuku, fıkıh) ve örfi hukuk (padişahın kanun koyma yetkisine dayanan, şeriata aykırı olmayan alanlarda çıkarılan kanunnameler). Miras, evlilik, ceza gibi konular büyük ölçüde şer'i hukuka göre düzenlenirken; toprak düzeni, vergi, askerlik gibi idari konularda örfi hukuk (kanunname) devreye girer. Bu iki alanın uygulayıcısı kadıdır: kadı hem yargıç hem de bulunduğu kazada belediye başkanı, noter ve denetim memuru gibi çok yönlü görevler üstlenir; verdiği kararlar şer'iyye sicilleri adı verilen defterlere kaydedilir. Kadıların atanması ve denetimi kazasker aracılığıyla merkezden yürütülür; bu da taşrada uygulanan hukukun merkezi devlet tarafından denetlenmesini sağlar.