KPSS GY-GK XX. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti konu anlatımı

XX. yüzyıl başında Osmanlı Devleti, II. Abdülhamid'in yaklaşık otuz yıl süren istibdat (baskı) yönetiminin ardından yeniden anayasal düzene geçmiş, ancak bu geçiş kısa sürede iç çekişmelere, savaşlara ve sonunda I. Dünya Savaşı'na sürüklenmeye sahne olmuştur. Bu konu, Trablusgarp ve Balkan Savaşları ile I. Dünya Savaşı'nın askeri cephe ayrıntılarından çok, aynı dönemin siyasi ve idari gelişmelerine; yani II. Meşrutiyet'in ilanı, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin iktidara gelişi ve savaşa giriş sürecine odaklanır. KPSS'de bu başlıktan özellikle II. Meşrutiyet dönemi olayları ve İttihat-Terakki'nin siyasi konumu üzerinden sorular sorulur.

II. Meşrutiyet'in ilanı (1908)

II. Abdülhamid, 1878'de I. Meşrutiyet'i (Kanun-i Esasi'yi) fiilen askıya alarak yaklaşık otuz yıl süren bir istibdat dönemi başlatmıştı. Bu döneme tepki olarak yurt içinde ve yurt dışında örgütlenen Jön Türkler ve özellikle Selanik merkezli İttihat ve Terakki Cemiyeti, Rumeli'de subaylar arasında yaygınlaşan bir baskı hareketi başlattı. 1908'de İttihat ve Terakki'nin baskısıyla II. Abdülhamid, Kanun-i Esasi'yi yeniden yürürlüğe koyarak II. Meşrutiyet'i ilan etmek zorunda kaldı; Meclis-i Mebusan yeniden açıldı ve çok partili siyasi hayata geçiş denemesi başladı.

31 Mart Vakası (1909) ve sonrası

II. Meşrutiyet'in ilanından kısa süre sonra, gerici çevrelerin ve bazı asker gruplarının desteğiyle 31 Mart Vakası patlak vermiş; bu ayaklanma, Selanik'ten gelen ve içinde Mustafa Kemal'in de kurmay subay olarak görev aldığı Hareket Ordusu tarafından bastırılmıştır. Bu olayın ardından II. Abdülhamid tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmed Reşad padişah olmuştur. 31 Mart Vakası'nın bir askeri güç (Hareket Ordusu) tarafından bastırılması, bu tarihten sonra Osmanlı siyasetinde ordunun belirleyici bir aktöre dönüştüğünü gösteren önemli bir örnektir.

İttihat ve Terakki'nin iktidara yükselişi

II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında Hürriyet ve İtilaf Fırkası gibi muhalif partilerle birlikte görece çok partili bir siyasi hayat yaşanmıştır. Ancak Trablusgarp ve özellikle Balkan Savaşları'nda alınan ağır yenilgiler, muhalefeti güçsüz düşürmüş; 1913'te gerçekleştirilen Bab-ı Ali Baskını ile İttihat ve Terakki, hükümeti doğrudan ele geçirmiştir. Bu tarihten itibaren Enver, Talat ve Cemal Paşalar önderliğinde İttihat ve Terakki, fiilen tek parti yönetimine dönüşmüş, I. Dünya Savaşı'na giriş kararı da büyük ölçüde bu üçlünün belirleyici etkisiyle alınmıştır.

Trablusgarp ve Balkan Savaşları'nın siyasi yansımaları

Trablusgarp Savaşı'nda (1911-1912) İtalya'ya karşı yürütülen mücadelenin Uşi Antlaşması'yla sonuçlanması ve ardından gelen Balkan Savaşları'ndaki (1912-1913) ağır toprak kaybı, hem halk nezdinde hem siyasi çevrelerde İttihat ve Terakki'ye yönelik eleştirileri artırmıştır. Ancak bu yenilgiler aynı zamanda ordunun ve devletin yeniden yapılandırılması gerektiği düşüncesini güçlendirmiş, bu da İttihat ve Terakki'nin merkeziyetçi ve milliyetçi politikalarının toplumda daha geniş kabul görmesine zemin hazırlamıştır.

I. Dünya Savaşı'na giriş süreci

Balkan Savaşları'nın yarattığı toprak ve prestij kaybını telafi etme, ayrıca büyük güçler karşısında yalnız kalmama kaygısı, İttihat ve Terakki yönetimini bir müttefik arayışına yöneltmiştir. Bu arayış, Almanya ile 1914'te imzalanan gizli ittifak antlaşmasıyla sonuçlanmış; Osmanlı, kısa süre sonra Alman Goeben ve Breslau (Yavuz ve Midilli) gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa fiilen girmiştir. Böylece Osmanlı Devleti, iç siyasette henüz yeni oturmaya çalıştığı anayasal düzenin ortasında, kendini bir dünya savaşının içinde bulmuştur.