KPSS GY-GK Milli Mücadele Hazırlık Dönemi konu anlatımı

I. Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle Osmanlı Devleti, Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamış ve kısa sürede İtilaf Devletleri'nin işgaline uğramıştır. Bu işgaller karşısında halk, merkezi hükümetten bağımsız olarak yerel direniş örgütleri (Kuvâ-yı Milliye) ve cemiyetler kurmuş; Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışıyla başlayan süreç, genelgeler ve kongrelerle örgütlü ve tek elden yürütülen bir harekete dönüşmüştür. Milli Mücadele Hazırlık Dönemi, Mondros'tan TBMM'nin açılışına (23 Nisan 1920) kadar geçen, direnişin fikri ve örgütsel temellerinin atıldığı bu süreci kapsar. KPSS'de bu konu, kronolojik sıralama, genelge-kongre içerik eşleştirmesi ve cemiyetlerin sınıflandırılması üzerinden sıkça sorulur.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

I. Dünya Savaşı'nda yenilen Osmanlı Devleti, İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamıştır. Antlaşmanın en tartışmalı maddeleri arasında; Toros tünellerinin İtilaf Devletleri'nce işgal edilebileceği, sınırların güvenliğini tehdit eden bir durumda İtilaf Devletleri'nin herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceği (madde 7) ve Osmanlı ordusunun terhis edilmesi (dağıtılması) yer alır. Özellikle 7. madde, İtilaf Devletleri'nin çeşitli bahanelerle Anadolu'yu fiilen işgal etmesinin hukuki dayanağı olmuştur.

İşgaller

Mondros'un ardından İtilaf Devletleri, antlaşmanın maddelerini gerekçe göstererek Anadolu'yu işgale başlamıştır: Musul İngilizler, Adana ve çevresi önce İngilizler sonra Fransızlar, Antep, Urfa, Maraş Fransızlar (bir süre sonra buralarda yerel halkın direnişiyle geri çekilmişlerdir), İzmir ve çevresi ise 15 Mayıs 1919'da İtilaf Devletleri'nin (özellikle İngiltere'nin) desteğiyle Yunanistan tarafından işgal edilmiştir. İzmir'in işgali, Anadolu'da örgütlü direnişi başlatan en önemli kıvılcım olmuştur; işgale ilk tepki, Hasan Tahsin'in (gazeteci) İzmir'de bir Yunan askerine ateş etmesiyle sembolleşmiştir. İstanbul ise resmen 16 Mart 1920'de İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmiştir; bu işgal Meclis-i Mebusan'ın dağıtılmasına ve pek çok milletvekilinin tutuklanmasına yol açmıştır.

Cemiyetler

Bu dönemde kurulan cemiyetler iki gruba ayrılır. Zararlı cemiyetler: azınlıkların bağımsızlık ya da toprak talepleriyle kurduğu Mavri Mira (Rum, Batı Anadolu ve Trakya'yı Yunanistan'a bağlamak), Pontus Rum Cemiyeti (Karadeniz'de Rum devleti kurmak), Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri (Ermeni bağımsızlığı) gibi azınlık cemiyetlerinin yanı sıra, Osmanlı içinden çıkan ve manda-himaye ya da padişaha bağlılığı savunan İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Sulh ve Selamet-i Osmaniye Fırkası ve bölgesel ayrılıkçı Kürt Teali Cemiyeti de bu gruptadır. Yararlı (milli) cemiyetler ise bölgesel düzeyde vatanın bütünlüğünü savunmak için kurulmuştur: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Trakya'nın Yunanistan'a bırakılmasını önlemek), İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiyeti (İzmir'in işgaline karşı), Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti (Doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti kurulmasını önlemek) ve Kilikyalılar Cemiyeti (Çukurova bölgesini savunmak) gibi örgütler bu gruptandır; bunlar sonradan Sivas Kongresi'nde tek çatı altında birleştirilmiştir.

Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı ve Amasya Genelgesi

Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıkmış, bölgedeki asayişsizliği bahane gösterip aslında milli bir teşkilatlanma başlatmıştır. 22 Haziran 1919'da yayımlanan Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin amaç, gerekçe ve yöntemini ortaya koyan ilk resmi belge kabul edilir: genelgede "vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir" denilerek, "milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağı" vurgulanmış ve her ilden Sivas'ta toplanacak bir kongreye delege gönderilmesi istenmiştir. Amasya Genelgesi, Mustafa Kemal'in İstanbul hükümetinden bağımsız bir irade ortaya koyduğu ilk adım olduğu için Milli Mücadele'nin fiilen başlangıcı sayılır.

Kongreler

Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919), Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti öncülüğünde toplanmış, bölgesel nitelikte bir kongredir; "manda ve himaye" kesin biçimde reddedilmiş, "milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez" ilkesi ilk kez burada dile getirilmiş ve Temsil Heyeti oluşturulmuştur. Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919) ise ülke genelini temsil eden delegelerin katılımıyla toplanmış, tüm yararlı cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti çatısı altında birleştirilmiş, Erzurum Kongresi kararları tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletilmiş ve Temsil Heyeti'nin yetkisi tüm ülkeyi kapsayacak biçimde tanımlanmıştır. Sivas Kongresi'nde ayrıca bir Amerikan mandasının kabul edilip edilmeyeceği tartışılmış, sonuçta tam bağımsızlık ilkesi doğrultusunda manda fikri reddedilmiştir.

Amasya Görüşmeleri, Misak-ı Millî ve İstanbul'un işgali

Kongrelerin baskısıyla Damat Ferit Paşa hükümeti istifa etmiş, yerine gelen Ali Rıza Paşa hükümeti ile Temsil Heyeti arasında Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919) yapılmış; hükümet Meclis-i Mebusan'ın toplanmasını kabul etmiştir. Seçimlerin ardından açılan Meclis-i Mebusan, 28 Ocak 1920'de Misak-ı Millî (Milli Ant) kararlarını kabul etmiştir; bu kararlarla Mondros imzalandığında Osmanlı ordusunun elinde bulunan sınırlar içindeki topraklar vatan bütünlüğü olarak kabul edilmiş, azınlıklara komşu ülkelerdeki Müslümanların haklarıyla sınırlı ve karşılıklılık esasına dayalı haklar tanınması öngörülmüştür. Misak-ı Millî'nin ilanı, İtilaf Devletleri'ni telaşlandırmış ve bu gelişme 16 Mart 1920'de İstanbul'un resmen işgal edilmesine, Meclis-i Mebusan'ın basılıp dağıtılmasına yol açmıştır. Bunun üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni ve olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanması çağrısını yapmış; bu süreç 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılışıyla sonuçlanmıştır.