KPSS GY-GK Osmanlı Devleti Duraklama ve Gerileme Dönemi konu anlatımı

Osmanlı Devleti tarihinde Duraklama Dönemi, geleneksel olarak Sokullu Mehmed Paşa'nın ölümünden (1579) Karlofça Antlaşması'na (1699) kadar süren, devletin toprak bütünlüğünü büyük ölçüde koruduğu ama iç düzenin ve askeri üstünlüğün giderek zayıfladığı dönemdir. Gerileme Dönemi ise Karlofça'dan başlayıp III. Selim'in tahttan indirildiği 1807'ye kadar sürer; bu dönemde Osmanlı artık savaştığı devletler karşısında sistematik olarak toprak kaybeder. KPSS'de bu iki dönem genellikle "duraklamanın nedenleri", "ıslahat girişimleri" ve "önemli antlaşmalar" başlıkları etrafında, çoğunlukla neden-sonuç ilişkisi kurdurularak sorulur.

Duraklamanın iç nedenleri: Sancağa çıkma usulünün kaldırılması ve şehzadelerin kafeste yetiştirilmesi, tahta çıkan padişahların yönetim deneyiminden yoksun olmasına yol açtı. Devşirme sisteminin bozulması ve kapıkulu ocaklarının (yeniçeri, sipahi) hem kalabalıklaşması hem disiplinsizleşmesi ordunun savaş gücünü azalttı. Tımar sisteminin bozulması, has ve zeamet topraklarının haksız biçimde dağıtılması tarım üretimini ve taşra güvenliğini olumsuz etkiledi. Rüşvet ve iltizamın (vergi toplama hakkının özel kişilere devri) yaygınlaşması hazineyi zayıflattı; ulemanın yeniliklere kapalı tutumu bilim ve teknolojide gerilemeye yol açtı.

Duraklamanın dış nedenleri: Coğrafi Keşifler sonucunda ticaret yollarının Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kayması, Osmanlı'nın denetimindeki İpek ve Baharat yollarının önemini yitirmesine, dolayısıyla gümrük gelirlerinin azalmasına yol açtı. Amerika'dan Avrupa'ya taşınan ucuz gümüş, Osmanlı parasının değer kaybetmesine ve fiyatların hızla artmasına (fiyat devrimi) neden oldu. Avrupa'da merkezi krallıkların güçlenmesi, Rönesans ve Reform hareketleriyle bilim ve teknolojide sağlanan ilerleme, Osmanlı'nın askeri ve teknik üstünlüğünü kaybetmesine yol açtı.

Duraklama dönemi ıslahatları: II. Osman (Genç Osman), Yeniçeri Ocağı'nın gücünü kırmak ve Anadolu'dan yeni bir ordu kurmak istemiş, ancak bu girişimi yeniçeriler tarafından tahttan indirilip öldürülmesine (Osmanlı tarihinde ilk padişah katli) yol açmıştır. IV. Murad, sert disiplin tedbirleriyle (tütün, kahve ve içki yasağı) iç düzeni sağlamaya çalışmış, Revan ve Bağdat seferleriyle doğu sınırını güvence altına almış, İran ile Kasr-ı Şirin Antlaşması'nı (1639) imzalamıştır. Tarhuncu Ahmed Paşa, Osmanlı tarihinin ilk denk bütçesini hazırlamış, ancak mali ıslahatları saray çevresinin çıkarlarına dokunduğu için idam edilmiştir. Köprülüler döneminde (Köprülü Mehmed Paşa, Fazıl Ahmed Paşa) merkezi otorite yeniden güçlendirilmiş, Girit'in fethi tamamlanmıştır (1669); ancak Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın II. Viyana Kuşatması'nda (1683) başarısız olması, Avusturya, Lehistan, Venedik ve Rusya'nın oluşturduğu Kutsal İttifak karşısında ağır yenilgiler alınmasına yol açmıştır.

Karlofça Antlaşması (1699): Kutsal İttifak Savaşları'nın sonunda imzalanan bu antlaşmayla Osmanlı; Macaristan ve Erdel'i Avusturya'ya, Podolya'yı Lehistan'a, Mora ve Dalmaçya kıyılarını Venedik'e bırakmıştır. Karlofça, Osmanlı'nın ilk kez bu denli büyük bir toprağı bir arada ve bir devletler topluluğuna karşı kaybettiği, ayrıca antlaşmanın Avrupalı bir hakemin (İngiltere ve Hollanda) arabuluculuğuyla imzalandığı ilk antlaşmadır; bu nedenle Duraklama Dönemi'nin bitişi ve Gerileme Dönemi'nin başlangıcı olarak kabul edilir.

Gerileme dönemi ıslahatları: Prut Savaşı'nda (1711) Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rusya'ya karşı tek galibiyetini almış, Azak Kalesi geri alınmıştır. Pasarofça Antlaşması'nın (1718) ardından başlayan Lale Devri'nde (1718-1730), Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde Avrupa'yı örnek alan ilk yenilikler yapılmıştır: İbrahim Müteferrika ilk Türk matbaasını kurmuş (1727), Yalova'da kâğıt fabrikası açılmış, yangınlara karşı Tulumbacı Ocağı kurulmuş, Avrupa başkentlerine geçici elçiler (Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Paris'e gönderilmesi gibi) yollanmıştır. Lale Devri, Patrona Halil İsyanı (1730) ile son bulmuştur. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774), Osmanlı-Rus savaşının ardından imzalanmış; Kırım'ın bağımsızlığı tanınarak ilk kez bir Müslüman toprağı Osmanlı hâkimiyetinden çıkmış, ayrıca Rusya'ya Osmanlı sınırları içindeki Ortodoksları koruma hakkı tanınarak büyük devletlerin iç işlere müdahalesinin önü açılmıştır. III. Selim döneminde (1789-1807) başlatılan Nizam-ı Cedit hareketiyle Avrupa tarzı yeni bir ordu kurulmuş, bu ordunun masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedit hazinesi oluşturulmuş, Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açılmış ve Mühendishane-i Berri-i Hümayun gibi yeni teknik okullar kurulmuştur. Ancak bu yenilikler yeniçerilerin ve bazı ulema mensuplarının çıkarına dokunduğu için Kabakçı Mustafa İsyanı'yla (1807) III. Selim tahttan indirilmiştir; bu da dönemin ıslahatlarının ortak özelliğini gösterir: askeri-mali çıkar çevrelerinin direnciyle karşılaşan ıslahatlar kalıcı olamamıştır.