KPSS GY-GK Osmanlı Devleti Dağılma Dönemi konu anlatımı

20. yüzyılın başında Osmanlı Devleti, art arda yaşadığı savaşlarla Kuzey Afrika'daki son toprağını ve Avrupa'daki topraklarının neredeyse tamamını kaybetmiş, ardından girdiği I. Dünya Savaşı'nda da birçok cephede aynı anda mücadele etmek zorunda kalmıştır. Dağılma Dönemi, Osmanlı'nın artık yalnızca toprak kaybetmekle kalmayıp fiilen dağılma sürecine girdiği bu yılları; özellikle Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı'nda açılan cepheleri kapsar. KPSS'de bu başlıktan savaş-antlaşma eşleştirmesi, cephelerin özellikleri ve neden-sonuç ilişkileri üzerinden sorular gelir.

Trablusgarp Savaşı (1911-1912): İtalya'nın Kuzey Afrika'da sömürge edinme isteğiyle, Osmanlı'nın Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp ve Bingazi'ye saldırmasıyla başlamıştır. Mustafa Kemal, Enver Bey gibi genç subaylar gönüllü olarak bölgeye giderek yerli halkla birlikte direniş örgütlemiştir. Balkan Savaşı'nın patlak vermesi üzerine Osmanlı, iki cephede birden savaşacak gücü olmadığından Uşi (Ouchy) Antlaşması'yla (1912) savaşı sonlandırmış; Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakılmış, yalnızca halifelik bağı (padişah adının hutbede okunması) sembolik olarak korunmuştur. Ayrıca Rodos ve Oniki Ada, barış sağlanana kadar geçici olarak İtalya'ya bırakılmış, ancak bu adalar bir daha geri alınamamıştır.

I. Balkan Savaşı (1912-1913): Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ'ın Osmanlı'ya karşı kurduğu Balkan İttifakı, büyük ölçüde Rusya'nın kışkırtmasıyla harekete geçmiştir. Ordunun büyük kısmının Trablusgarp'ta olması ve Balkanlar'daki hazırlıksızlık nedeniyle Osmanlı ağır bir yenilgi almış; Edirne dâhil Balkan topraklarının neredeyse tamamı kaybedilmiş, Londra Antlaşması (1913) imzalanmıştır.

II. Balkan Savaşı (1913): Balkan devletleri, ele geçirdikleri toprakların paylaşımında anlaşamayınca Sırbistan, Yunanistan, Romanya ve Karadağ, Bulgaristan'a karşı birleşmiştir. Bu karışıklıktan yararlanan Osmanlı, Edirne ve Kırklareli'ni geri almış; taraflarla ikili antlaşmalar (Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması gibi) imzalanmıştır. Bu gelişme, Balkan ittifakının kalıcı bir birlik değil yalnızca ortak çıkar üzerine kurulu geçici bir oluşum olduğunu göstermiştir. Balkan Savaşları sonucunda Osmanlı, Avrupa'daki topraklarının neredeyse tamamını kaybetmiş, büyük göç dalgaları yaşanmış ve bu ağır yenilgi Osmanlı aydınları arasında Türkçülük akımının güçlenmesine katkı sağlamıştır.

I. Dünya Savaşı'na giriş: Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alma ve yalnız kalmama düşüncesiyle Almanya ile gizli bir ittifak antlaşması imzalamış (2 Ağustos 1914), ardından Alman Goeben ve Breslau gemilerinin (Yavuz ve Midilli adlarıyla) Karadeniz'e açılıp Rus limanlarını bombalamasıyla savaşa fiilen girmiştir.

I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı cepheleri: Osmanlı, aynı anda birden fazla cephede savaşmak zorunda kalmıştır. Kafkas Cephesi'nde Ruslara karşı açılan taarruzda yaşanan Sarıkamış Harekâtı (1914-1915), ağır kış koşulları nedeniyle büyük kayıplarla sonuçlanmıştır. Kanal Cephesi'nde İngilizlere karşı Süveyş Kanalı'nı ele geçirme girişimi başarısız olmuştur. Çanakkale Cephesi (1915), İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirip Rusya'ya yardım ulaştırma planının parçasıydı; kara ve deniz savaşlarında Osmanlı ordusu, Mustafa Kemal'in de içinde bulunduğu komuta kademesiyle büyük bir zafer kazanmış, bu zafer Rusya'ya yardımın kesilmesine, Rusya'daki 1917 Bolşevik İhtilali'nin hızlanmasına ve Mustafa Kemal'in ulusal bir lider olarak öne çıkmasına zemin hazırlamıştır. Irak Cephesi'nde İngilizlere karşı Kûtü'l-Amâre Kuşatması'nda (1916) Osmanlı ordusu, General Townshend komutasındaki İngiliz kuvvetlerini esir alarak önemli bir zafer kazanmıştır. Hicaz-Yemen Cephesi'nde Şerif Hüseyin önderliğinde İngiliz kışkırtmasıyla başlayan Arap isyanı Osmanlı'yı zor durumda bırakmış, bu cephe savunma amaçlı yürütülmüştür. Suriye-Filistin Cephesi'nde ise savaşın son döneminde Osmanlı ordusu geri çekilmek zorunda kalmış; bu cephedeki bozgun, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasını hızlandıran gelişmelerden biri olmuştur. Bunların dışında Osmanlı, müttefiklerine destek amacıyla Galiçya ve Romanya gibi asıl (esas) cephe olmayan yardımcı cephelere de asker göndermiştir.