KPSS GY-GK İslamiyet Öncesi Türk Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Bu konu, İslamiyet öncesi Türk devletlerinin (Hun, Göktürk, Uygur) siyasi olaylarından çok, bu devletlerin ortak kültürel ve sosyal yapısını ele alır. KPSS Tarih testinde "İslamiyet öncesi Türklerde devlet, ordu, aile, hukuk, ekonomi, din, yazı ve dil" başlıkları altında sorulan bu konu, genellikle kavram-tanım eşleştirmesi ve özellik çıkarma biçiminde karşımıza çıkar.

Siyasi yapıda devlet, hükümdarın hanedanının ortak malı sayılırdı (kut anlayışı); bu nedenle taht kavgaları sık yaşanmıştır. Devlet yönetiminde kurultay (toy) adı verilen meclis, hükümdarla birlikte devlet işlerini görüşürdü; bu, Türklerde yönetimin danışma (meşveret) esasına dayandığının göstergesidir. Hükümdara kağan, hakan, han gibi unvanlar verilirdi; eşine ise hatun denirdi.

Askeri yapıda Türkler "ordu-millet" olarak nitelendirilir; çünkü halkın büyük kısmı savaşa hazır, atlı-okçu bir toplum yapısına sahipti. Mete Han'ın kurduğu onlu sistem, ordunun onlu, yüzlü, binli, on binli (tümen) birimlere ayrılmasıyla oluşan disiplinli bir askeri teşkilattır ve sonraki pek çok devlete (Osmanlı dâhil) örnek olmuştur.

Sosyal yapıda toplum; oguş (aile), urug (soy), boy, budun (millet) şeklinde örgütlenmiştir. Aileye dayalı bu yapı, Türklerde toplumsal dayanışmayı güçlendirmiş, sınıf farkı görülmemiştir. Kadına verilen değer yüksekti; kadın, kurultaya katılabilir, hatta bazı dönemlerde orduya komuta edebilirdi.

Ekonomik yapı, hayvancılığa (özellikle at yetiştiriciliğine) dayanıyordu; göçebe yaşam tarzı yaygındı, bu nedenle toprak özel mülkiyete değil, boyun/devletin ortak kullanımına (yaylak-kışlak düzeni) tabiydi. Çin ile yürütülen İpek Yolu ticareti önemli bir gelir kaynağıydı.

Hukuki yapıda yazılı olmayan ancak toplumun tümünü bağlayan töre adlı hukuk kuralları geçerliydi; töre, hem hükümdarı hem halkı bağlayan, örf ve adetlere dayanan bir sistemdi.

Dinde Gök Tanrı inancı esastı; ayrıca atalara, doğaya ve ruhlara duyulan saygıyı içeren şamanizm, dinî uygulamaların bir parçasıydı. Ölen kişi için yapılan yuğ töreni (cenaze töreni), mezarların üzerine dikilen balbal adlı taşlar ve ölen kişinin eşyalarıyla gömüldüğü kurgan adlı mezarlar, Türklerde âhiret inancının varlığını gösterir.

Yazı ve dilde Göktürkler, Göktürk (Orhun) alfabesini kullanmış ve bu alfabeyle Orhun Abidelerini yazmıştır. Uygurlar ise 18 harfli Uygur alfabesini geliştirmiş, kâğıt ve matbaayı kullanan ilk Türk topluluğu olmuştur.

Örnek 1.

Soru: İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hükümdarın devlet işlerini görüştüğü, hatunun ve devlet ileri gelenlerinin katıldığı danışma meclisine ne ad verilir?

A) Töre B) Kurultay C) Divan D) Şura E) Meclis-i Mebusan

Çözüm: Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisine kurultay (toy) denir. Divan, Meclis-i Mebusan gibi kavramlar daha sonraki İslam ve Osmanlı dönemi kurumlarıdır; töre ise bir meclis değil, hukuk kuralları bütünüdür. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: İslamiyet öncesi Türklerde;

• Toplumun oguş, urug, boy, budun şeklinde örgütlenmesi,
• Kadının kurultaya katılabilmesi,
• Sınıf farkının bulunmaması

gibi özellikler dikkate alındığında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Türk toplumunda katı bir sınıf ayrımı vardır. B) Türk toplum yapısı, aile temelli ve nispeten eşitlikçi bir düzene dayanır. C) Kadınların toplumsal hayatta hiçbir rolü yoktur. D) Türklerde yerleşik hayat, göçebe hayattan daha yaygındır. E) Türk toplumunda hukuk kuralları yazılı metinlere dayanır.

Çözüm: Aileden millete uzanan örgütlenme, kadının söz sahibi olması ve sınıf farkının bulunmaması bir arada değerlendirildiğinde Türk toplumunun aile temelli ve görece eşitlikçi bir yapıya sahip olduğu sonucuna ulaşılır. A ve C verilen bilgilerle çelişir; D ve E bu bilgilerden çıkarılamaz. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Kurganlarda ölen kişinin eşyaları, atı ve bazen hizmetkârlarıyla birlikte gömülmesi, İslamiyet öncesi Türklerde aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesi olarak kabul edilir?

A) Sınıflı toplum yapısının B) Yerleşik hayatın C) Ahiret inancının D) Yazılı hukukun E) Merkeziyetçi devlet anlayışının

Çözüm: Ölen kişinin öteki dünyada ihtiyaç duyacağı düşünülen eşyalarla birlikte gömülmesi, Türklerde ölümden sonraki yaşama (ahiret) inanıldığının açık bir kanıtıdır. Diğer şıklardaki kavramlarla doğrudan bir ilişkisi yoktur. Doğru cevap C şıkkıdır.