KPSS GY-GK Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Bu konu, Karahanlı, Gazneli ve özellikle Büyük Selçuklu Devleti döneminde şekillenen Türk-İslam devlet, ordu ve eğitim kurumlarını ele alır. İslamiyet'in kabulüyle birlikte İslam öncesi Türk devlet geleneği (kut anlayışı, kurultay, töre) büyük ölçüde korunmuş; buna İslami kurumlar (halifelik, kadılık, medrese) eklenerek özgün bir Türk-İslam devlet düzeni oluşmuştur.

Devlet teşkilatında hükümdara artık sultan unvanı verilmiş (ilk kez Gazneli Mahmud), ancak eski Türk anlayışındaki "ülke hanedanın ortak malıdır" ilkesi devam etmiştir; bu da Büyük Selçuklularda olduğu gibi taht kavgalarına ve "ülke üzerinde çok başlılık" sorununa yol açmıştır. Merkezi hükümet, hükümdarın başkanlığında toplanan Büyük Divan (Divan-ı Saltanat)'ta yürütülmüş; bu divanda devletin iç ve dış siyaseti, maliyesi (divan-ı istifa), yazışmaları (divan-ı tuğra/inşa) görüşülmüştür. Taşra yönetiminde, hanedan üyelerinin melik unvanıyla eyaletlere gönderilmesi ve onların yanına atabey adı verilen deneyimli devlet adamlarının eğitmen/danışman olarak atanması, hem şehzade eğitimini hem de taşra yönetimini sağlamıştır; ancak bu sistem zamanla atabeylerin bağımsızlaşmasına da yol açmıştır.

Ordu teşkilatında Büyük Selçuklu Devleti, İslamiyet öncesi Türk ordu geleneğini geliştirerek çeşitlendirmiştir: hükümdara bağlı seçkin Gulaman-ı Saray birlikleri, hassa ordusu, Türkmenlerden oluşan eyalet askerleri, ve en önemlisi ikta sistemine bağlı tımarlı sipahi benzeri birlikler bulunurdu. İkta sisteminde, asker ve devlet görevlilerine maaş yerine toprağın vergi gelirini toplama hakkı (ikta) verilmiş; bu sayede hem hazineye yük binmeden güçlü bir ordu beslenmiş hem de üretim ve güvenlik bir arada sağlanmıştır. Bu sistem, daha sonra Osmanlı'daki tımar sistemine örnek olmuştur.

Bilim ve eğitim kurumlarının en önemlisi medreselerdir. Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri (Bağdat, Nişabur, Musul, İsfahan gibi şehirlerde), hem yüksek din ve fen eğitimi veren hem de öğrencilerine burs (vakıf geliri) sağlayan kurumlardır; amaçları Sünni İslam anlayışını (Şii-Fatımi propagandasına karşı) güçlendirmek ve devlete nitelikli memur, kadı ve asker yetiştirmekti. Bu dönemde yetişen Gazali, Ömer Hayyam, Farabi (daha erken dönem), İbn-i Sina gibi âlimler, felsefe, tıp, matematik ve astronomi alanlarında eserler vermiştir. Ayrıca kervansaraylar, hem ticaret yollarının güvenliğini sağlamış hem de bir tür sosyal yardım/konaklama kurumu işlevi görmüştür.

Mimari alanında kümbet (türbe), cami, medrese ve kervansaray yapıları; Selçuklu sanatının taş ve çini işçiliği, geometrik ve bitkisel motifler ile öne çıkan özgün örnekleridir.

Örnek 1.

Soru: Büyük Selçuklu Devleti'nde askerlere ve devlet görevlilerine, hizmetleri karşılığında maaş yerine belirli bir bölgenin vergi gelirini toplama yetkisinin verilmesi uygulamasına ne ad verilir?

A) Atabeylik B) Melik C) İkta sistemi D) Divan-ı Saltanat E) Vakıf

Çözüm: İkta sistemi, hazineden nakit ödeme yapmadan güçlü bir ordu ve bürokrasi beslemeyi sağlayan, toprağın vergi gelirinin görevliye bırakılması esasına dayanan bir uygulamadır ve daha sonra Osmanlı tımar sistemine örnek olmuştur. Doğru cevap C şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Nizamülmülk'ün Nizamiye Medreselerini kurmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ticaret yollarının güvenliğini sağlamak B) Sünni İslam anlayışını güçlendirip devlete nitelikli kadro yetiştirmek C) Göçebe boyları yerleşik hayata geçirmek D) Bizans ile ticari anlaşmalar yapmak E) Anadolu'da Türkmenleri iskân etmek

Çözüm: Dönemin Şii-Fatımi propagandasına karşı Sünni İslam inancını güçlendirmek ve devlete bilgili memur, kadı ve asker yetiştirmek, Nizamiye Medreselerinin temel kuruluş amacıdır. Diğer şıklar farklı kurum ya da uygulamalarla (kervansaray, iskân politikaları) ilgilidir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Büyük Selçuklu Devleti'nde şehzadelerin eğitiminden ve bulundukları eyaletin yönetiminden sorumlu, ancak zamanla bağımsızlaşarak devletin parçalanmasına da katkıda bulunan görevliye ne ad verilir?

A) Kadı B) Vezir C) Atabey D) Melik E) Reis-ül-küttap

Çözüm: Atabey, hem şehzadenin (melikin) eğitmeni hem de eyaletin fiilî yöneticisi konumundaydı; bazı atabeyler zamanla merkezi otoriteden bağımsızlaşarak kendi beyliklerini kurmuştur (Zengiler, Böriler gibi). Melik ise atabeyin eğitip yönettiği hanedan üyesi şehzadenin unvanıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.