KPSS GY-GK İslamiyet Öncesi Türk Devletleri konu anlatımı

Türklerin devlet geleneği, tarih sahnesine çıktıkları ilk andan itibaren güçlü bir siyasi örgütlenme biçiminde görülür. KPSS Tarih testinde İslamiyet öncesi dönem; Asya Hun Devleti, Kavimler Göçü'ne yol açan Avrupa Hun Devleti, Göktürk Devleti ve Uygur Devleti başlıkları etrafında sorulur. Bu konuda ÖSYM genellikle bir devletin kurucusu, önemli hükümdarı, yıkılış nedeni veya kültürel/siyasi bir ilkini verip bunu devletle eşleştirmeyi ister.

Asya Hun Devleti, bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir; Orta Asya'da kurulmuş, Çin ile mücadele etmiş ve Mete Han döneminde (MÖ 209) ikili (düal) teşkilat ile en güçlü dönemini yaşamıştır. Mete Han, onlu sistemi (onluk askeri teşkilat) kurarak ordu-millet anlayışının temelini atmıştır. Hunlar zamanla ikiye ayrılmış, Batı Hunları önce Çin baskısından, sonra göç dalgasıyla Avrupa'ya yönelmiş ve Kavimler Göçü'nü (375) başlatmıştır. Avrupa Hun Devleti'nin en parlak dönemi Attila zamanında yaşanmış; Attila, Bizans'ı vergiye bağlamış, Roma önlerine kadar ilerlemiştir.

Göktürk Devleti, Bumin Kağan tarafından 552'de kurulmuş, Türk adını taşıyan ve devlet adı olarak kullanan ilk Türk devletidir. Göktürkler kısa süre sonra Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış; Çin'e bağımlı hâle gelen Doğu Göktürkleri, Kutluk Kağan önderliğinde bağımsızlığını yeniden kazanarak II. Göktürk (Kutluk) Devleti'ni kurmuştur. Bu devletin en önemli hükümdarı Bilge Kağan, veziri ise kardeşi Vezir Tonyukuk'tur; Kültigin ise başkomutan olarak öne çıkar. Bu üç isim adına dikilen Orhun Abideleri (Göktürk Kitabeleri), Türk adının geçtiği ilk yazılı Türk metinleridir ve Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri kabul edilir.

Uygur Devleti, Göktürklerden sonra 745'te kurulmuş, yerleşik hayata geçen ve şehirler kuran ilk Türk devleti olmasıyla bilinir. Uygurlar, Mani ve Budizm dinlerini benimsemiş, bu dinlerin etkisiyle savaşçılıktan uzaklaşarak tarım, ticaret ve sanatla uğraşmıştır. Kâğıt ve matbaayı kullanan, 18 harfli Uygur alfabesini geliştiren Uygurlar, minyatür sanatının da öncüsüdür. Uygur Devleti, 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkılmıştır.

Örnek 1.

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Asya Hun Devleti hükümdarı Mete Han'ın uygulamalarından biri değildir?

A) Onlu sistemi kurmak B) Çin'e karşı üstünlük sağlamak C) İkili teşkilatı düzenli hâle getirmek D) Orhun Abidelerini diktirmek E) Ordu-millet anlayışının temelini atmak

Çözüm: Orhun Abideleri, Göktürk Devleti döneminde Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilmiştir; Mete Han çok daha önce yaşamış olan Asya Hun hükümdarıdır ve bu abidelerle ilgisi yoktur. Diğer şıklardaki uygulamaların tamamı doğrudan Mete Han'a aittir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Uygur Devleti'nin, kendisinden önceki Türk devletlerinden farklı olarak;

• Yerleşik hayata geçmesi,
• Şehirler kurması,
• Mani dinini benimsemesi

gibi özellikleri dikkate alındığında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Uygurlar, bozkır kültüründen tamamen kopmuş, savaşçı özelliklerini artırmıştır. B) Uygurlarda dinî ve kültürel değişim, toplumsal yaşam biçimini de etkilemiştir. C) Uygurlar, Çin ile hiçbir ilişki kurmamıştır. D) Uygurlar, ikili teşkilat sistemini ilk kez uygulamıştır. E) Uygurlar, Türk tarihinde kurulan ilk teşkilatlı devlettir.

Çözüm: Mani dininin şiddeti ve savaşı yasaklayan öğretisi, göçebe-savaşçı Uygurları yerleşik, tarım ve ticaretle uğraşan bir topluma dönüştürmüştür; bu da dinî değişimin toplumsal yaşamı doğrudan etkilediğini gösterir. A yanlıştır çünkü savaşçılık azalmıştır; C bilgi dışıdır; D ikili teşkilat Hunlara aittir; E ilk teşkilatlı devlet Asya Hunlarıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Türk tarihinde "ilk" özelliği taşıyan aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

A) İlk teşkilatlı Türk devleti – Asya Hun Devleti B) Türk adını taşıyan ilk devlet – Göktürk Devleti C) Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti – Uygur Devleti D) Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri – Orhun Abideleri E) Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti – Göktürk Devleti

Çözüm: Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti, Kavimler Göçü sonrasında Attila önderliğinde büyüyen Avrupa Hun Devleti'dir; Göktürkler ise Orta Asya'da kurulmuş, Avrupa'ya taşınmamıştır. Diğer eşleştirmelerin tümü doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.