ÖABT Rehberlik Psikolojik Danışma Kuramları konu anlatımı

Psikolojik danışma kuramları, insan davranışının ve psikolojik sorunların nasıl oluştuğunu açıklayan ve buna bağlı olarak danışma sürecinde izlenecek yol, teknik ve hedefleri belirleyen kuramsal çerçevelerdir. ÖABT'de en sık sorulan kuramlar; psikanalitik kuram (Freud), hümanistik/kişi merkezli yaklaşım (Rogers), bilişsel-davranışçı yaklaşımlar (Ellis'in Akılcı Duygusal Davranışçı Terapisi ve Beck'in Bilişsel Terapisi), gerçeklik terapisi (Glasser), bireysel psikoloji (Adler), varoluşçu yaklaşım ve Gestalt terapi'dir (Perls). Her kuram; insan doğasına bakışı, kişilik yapısı görüşü, patolojiyi/sorunu açıklama biçimi, danışma hedefleri ve kullandığı özgün teknikler açısından birbirinden ayrılır. Sınavda sıklıkla bir vaka/senaryo verilip danışmanın kullandığı kavram veya teknikten yola çıkarak hangi kurama ait olduğunun bulunması istenir; bu nedenle kuramların özgün terminolojisinin (id-ego-superego, koşulsuz olumlu kabul, saçmalayıcı inanç, WDEP, aşağılık duygusu, kaygı, temas sınırı bozuklukları vb.) çok iyi bilinmesi gerekir.

Psikanalitik kuram (Sigmund Freud)

Kişiliği id (o), ego (ben) ve superego (üstben) olmak üzere üç yapı hâlinde ele alır. Kaygıyı azaltmak için ego, savunma mekanizmalarını (bastırma, yansıtma, yer değiştirme, yüceltme vb.) kullanır. Sorunların kökeninin çocukluk yaşantılarında ve bilinçdışı çatışmalarda olduğunu savunur. Teknikleri arasında serbest çağrışım, rüya analizi, direncin ve aktarımın yorumlanması yer alır. Danışma süreci uzun sürelidir ve içgörü kazandırmayı hedefler.

Hümanistik yaklaşım – Kişi Merkezli Terapi (Carl Rogers)

Rogers'a göre insan doğuştan kendini gerçekleştirme eğilimine sahiptir; psikolojik sorunlar, benlik kavramı ile yaşantılar arasındaki uyumsuzluktan (incongruence) kaynaklanır. Danışmanın sunması gereken üç temel koşul: koşulsuz olumlu kabul (saygı), empati (eşduyum) ve tutarlılık/samimiyet (genuineness). Bu yaklaşımda danışman yönlendirici değil, danışanın kendi çözümünü bulmasını kolaylaştıran bir rehberdir; teknik ve yorumdan çok ilişkinin niteliği önemlidir.

Bilişsel-davranışçı yaklaşımlar

• Akılcı Duygusal Davranışçı Terapi (Albert Ellis): Duygusal sıkıntıların, olaylardan değil bireyin olaylara yüklediği akıl dışı (irrasyonel) inançlardan kaynaklandığını savunur. Bunu A-B-C-D-E modeli ile açıklar: A (activating event/olay), B (belief/inanç), C (consequence/sonuç), D (dispute/tartışma-çürütme), E (effect/yeni etki). "Herkes tarafından sevilmeliyim", "Mükemmel olmalıyım" gibi katı, saçmalayıcı (mutlakiyetçi) inançların sorgulanıp çürütülmesi (D aşaması) temel tekniktir.
• Bilişsel Terapi (Aaron Beck): Depresyon ve kaygı gibi sorunların, bireyin kendisi, dünyası ve geleceği hakkındaki olumsuz otomatik düşünceler ve bilişsel çarpıtmalardan (aşırı genelleme, ya hep ya hiç düşünce, felaketleştirme, zihin okuma vb.) kaynaklandığını ileri sürer. Danışman, danışanla iş birliği içinde bu düşünceleri Sokratik sorgulama yoluyla test eder; Sokratik yöntem (rehberli keşif) merkezi bir tekniktir.

Gerçeklik terapisi (William Glasser)

Seçim teorisine dayanır; davranışın büyük ölçüde bireyin kendi seçimi olduğunu ve beş temel gereksinimi (ait olma, güç, özgürlük, eğlence, hayatta kalma) karşılamaya yönelik olduğunu savunur. Geçmiş ve "neden" sorularından çok, şimdi ve burada, sorumluluk alma ve gerçekçi planlar yapma üzerinde durur. WDEP modeli kullanılır: W (wants/istekler), D (doing/yapılanlar), E (evaluation/değerlendirme), P (planning/planlama).

Bireysel psikoloji (Alfred Adler)

İnsanı bölünemez bir bütün olarak ele alır; aşağılık duygusu ve bunu aşma çabası (üstünlük çabası), doğum sırası, aile atmosferi, erken anılar ve yaşam stili kavramları merkezi öneme sahiptir. Toplumsal ilgi (social interest) kavramı, ruh sağlığının önemli bir göstergesi sayılır.

Varoluşçu yaklaşım

Sorunları hastalık değil, anlam arayışı, özgürlük, sorumluluk, ölüm, izolasyon ve varoluşsal kaygı gibi temel insani meselelerle ilişkilendirir. Teknikten çok danışman-danışan ilişkisinin özgünlüğü ön plandadır.

Gestalt terapi (Fritz Perls)

Şimdi ve burada ilkesine dayanır; bireyin farkındalığını (awareness) artırmayı hedefler. Temas sınırı bozuklukları: içe atma (introjeksiyon), yansıtma (projeksiyon), kendine döndürme (retrofleksiyon), saptırma (defleksiyon), birleşme (konfluens). Teknikler arasında boş sandalye, abartma ve rüya çalışması bulunur.