ÖABT Rehberlik Kişilik Kuramları konu anlatımı

Kişilik kuramları, bireyin düşünce, duygu ve davranışlarında zaman içinde tutarlılık gösteren örüntüleri açıklamaya çalışır. ÖABT Rehberlik alanında en sık sorulan yaklaşımlar psikanalitik kuram (Freud), analitik psikoloji (Jung), bireysel psikoloji (Adler), özellik (trait) kuramları (Allport) ve güncel özellik yaklaşımının en yaygın modeli olan Beş Faktör Modeli'dir (Big Five). Bu kuramlar kişiliğin kaynağını (bilinçdışı çatışmalar, sosyal ilgi, kalıtımsal özellikler gibi) ve yapısını farklı biçimlerde açıklar.

Freud'un Psikanalitik Kuramı

Freud, kişiliği üç yapı üzerinden açıklar: id (doğuştan gelen, haz ilkesine göre çalışan, tümüyle bilinçdışı içgüdüsel dürtüler), ego (gerçeklik ilkesine göre çalışan, id'in isteklerini gerçekçi biçimde karşılamaya çalışan yapı) ve süperego (ahlaki ilkeye göre çalışan, vicdan ve ideal benlik bileşenlerinden oluşan yapı). Ego, id'in dürtüleri ile süperegonun ahlaki baskısı arasında denge kurmaya çalışırken kaygıyla başa çıkmak için savunma mekanizmalarını (bastırma, yansıtma, yer değiştirme, reaksiyon oluşturma, yüceltme gibi) kullanır. Freud kişiliğin büyük ölçüde bilinçdışı süreçler ve çocukluktaki psikoseksüel yaşantılarla şekillendiğini savunur.

Jung'un Analitik Psikolojisi

Carl Gustav Jung, Freud'un öğrencisi olmakla birlikte ondan ayrılarak kendi kuramını geliştirmiştir. Jung'a göre kişilik, bilinç, kişisel bilinçdışı (bireyin kendi yaşantılarından oluşan unutulmuş/bastırılmış içerikler) ve kolektif bilinçdışından (tüm insanlığın ortak, kalıtımsal deneyimlerinden oluşan evrensel katman) oluşur. Kolektif bilinçdışının içeriğini oluşturan "arketipler" (örneğin persona: bireyin dış dünyaya sunduğu maske/toplumsal rol; gölge: bireyin kabul etmediği, bastırdığı yönleri; anima/animus: erkekteki dişil ve kadındaki eril yönler) evrensel sembollerle kendini gösterir. Jung ayrıca içedönük (introvert) ve dışadönük (extrovert) kişilik tutumlarını tanımlayan ilk kuramcılardandır.

Adler'in Bireysel Psikolojisi

Alfred Adler, insanı bölünmez bir bütün olarak ele alan "bireysel psikoloji" yaklaşımını geliştirmiştir. Adler'e göre insan davranışının temel itici gücü, çocuklukta yaşanan aşağılık duygusunu (inferiority feelings) aşma ve üstünlük/yetkinlik arayışıdır (striving for superiority/mastery). Aşırı ya da telafi edilemeyen aşağılık duygusu "aşağılık kompleksine" dönüşebilir. Adler, bireyin yaşam biçimini (life style) belirlemede doğum sırasının (ilk çocuk, ortanca, son çocuk, tek çocuk) etkisini ve "sosyal ilgi" (social interest; toplumla iş birliği yapma, başkalarının iyiliğini önemseme kapasitesi) kavramının ruh sağlığı açısından önemini vurgular.

Allport'un Özellik (Trait) Kuramı

Gordon Allport, kişiliği bireye özgü, davranışa yön veren kalıcı eğilimler olan "özellikler" (traits) üzerinden açıklar. Özellikleri üç düzeyde sınıflandırır: kardinal özellikler (bireyin tüm yaşamına ve davranışlarına baskın biçimde egemen olan, herkeste bulunmayan nadir özellikler), merkezi özellikler (bireyi tanımlayan, birkaç kelimeyle özetlenebilen belirgin özellikler; örneğin dürüst, cömert) ve ikincil özellikler (yalnızca belirli durumlarda ortaya çıkan, daha az tutarlı özellikler; örneğin belirli yiyeceklerden hoşlanma). Allport, her bireyin özgün/biricik olduğunu vurgulayarak "idiografik" (bireye özgü) yaklaşımı benimsemiştir; bu yönüyle kişileri ortak boyutlarla karşılaştıran "nomotetik" yaklaşımlardan ayrılır.

Beş Faktör Modeli (Big Five)

Güncel özellik kuramlarının en yaygın kabul göreni olan Beş Faktör Modeli, kişiliği beş temel boyutta tanımlar: Deneyime Açıklık (merak, hayal gücü, yeniliğe açıklık), Sorumluluk/Özdisiplin (düzenlilik, planlılık, güvenilirlik), Dışadönüklük (sosyallik, girişkenlik, pozitif duygulanım), Uyumluluk (işbirlikçilik, güvenirlik, şefkat) ve Duygusal Dengesizlik/Nevrotiklik (kaygıya, öfkeye ve olumsuz duygulara yatkınlık). Bu model, kültürler arası çalışmalarla desteklenen, faktör analizi temelli görgül bir yaklaşımdır ve günümüzde kişilik ölçmede en sık kullanılan modeldir.