ÖABT Rehberlik Mesleki Etik ve Yasal Konular konu anlatımı

Mesleki etik ve yasal konular başlığı, ÖABT Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık alanında psikolojik danışmanın günlük uygulamalarını yönlendiren temel ilkeleri kapsar. Sınav, hızla değişebilen mevzuat maddelerinden çok, zaman içinde değişmeyen kalıcı etik ilkeler üzerinden sorular sorar: gizlilik ve gizliliğin sınırları, aydınlatılmış onam, çoklu (çift yönlü) ilişkilerden kaçınma, yeterlilik (yetkinlik), zarar vermeme, özerkliğe saygı, gönüllülük, denetim (süpervizyon) ve kayıtların gizliliği bu ilkelerin başlıcalarıdır. Bu ilkeler hem Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği'nin etik ilkeleriyle hem de Millî Eğitim Bakanlığı'nın rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerine ilişkin mevzuatının temel felsefesiyle örtüşür; her ikisinin de ortak paydası, hizmet sunulan bireyin (danışanın/öğrencinin) yararının ve esenliğinin her şeyin önünde tutulmasıdır. Sınavda genellikle bir etik ikilem senaryosu (örneğin bir danışanın kendine ya da başkasına zarar verme niyeti, bir öğrencide istismar bulgusu, çoklu ilişki riski taşıyan bir durum) verilerek danışmanın izlemesi gereken en uygun etik yolun belirlenmesi istenir.

Gizlilik ve Sınırları

Gizlilik, danışma sürecinde elde edilen bilgilerin, danışanın açık izni ya da yasal bir zorunluluk olmadıkça üçüncü kişilerle paylaşılmamasıdır ve danışan-danışman ilişkisinin güvenilirliğinin temelini oluşturur. Ancak gizlilik mutlak bir ilke değildir; danışanın kendine veya başkasına ciddi ve yakın bir zarar verme niyeti açıkça ifade etmesi ya da bir çocuğun istismara/ihmale uğradığının öğrenilmesi gibi durumlarda, danışman yasal ve etik yükümlülüğü gereği ilgili kişi ya da kurumları bilgilendirmekle yükümlüdür. Üçüncü bir kişiye yönelik açık bir tehdit söz konusu olduğunda danışmanın hem tehdit altındaki kişiyi hem de gerektiğinde ilgili makamları bilgilendirmesi, uyarma/koruma yükümlülüğü olarak bilinir. Çevrim içi (uzaktan) danışmanlıkta da bu ilke geçerlidir; danışman kullanılan platformun veri güvenliğini değerlendirmeli ve güvenlik sınırlarını danışana bildirmelidir.

Aydınlatılmış Onam, Özerklik ve Yeterlilik

Aydınlatılmış onam, danışanın; sürecin amacı, yöntemi, süresi ve gizliliğin sınırları gibi temel konularda bilgilendirilip bu sürece gönüllü olarak katılmayı kabul etmesidir. Özerkliğe (öz belirleyiciliğe) saygı ilkesi, danışmanın kendi değer yargılarını danışana dayatmak yerine danışanın kendi kararlarını verebilme hakkına saygı göstermesini gerektirir. Yeterlilik (yetkinlik) ilkesi, danışmanın yalnızca eğitim, uzmanlık ve deneyim sınırları içinde kalan konularda hizmet vermesini, kendi yetkinliğini aşan durumlarda danışanı uygun bir uzmana yönlendirmesini gerektirir; bu, meslekte yeni olan ya da karmaşık vakalarla çalışan danışmanların deneyimli bir uzmandan düzenli geri bildirim aldığı denetim (süpervizyon) uygulamasıyla desteklenir.

Çoklu İlişkiler, Zarar Vermeme ve Sınırların Yönetimi

Çoklu (çift yönlü) ilişkilerden kaçınma ilkesi, danışmanın danışma ilişkisi dışında danışanıyla arkadaşlık, ticari ortaklık gibi başka bir ilişki içine girmesinin nesnelliği zedeleyebileceğini ve danışanın çıkarlarını riske atabileceğini vurgular. Zarar vermeme (non-maleficence) ilkesi, danışmanın uyguladığı müdahalelerin olası zararlarını önceden öngörüp bu riski en aza indirecek biçimde hareket etmesini gerektirir. Sınırların yönetimi (örneğin küçük bir hediyenin kabul edilip edilmeyeceği) kesin bir yasak yerine profesyonel yargı gerektirir; sembolik ve düşük değerli bir hediye genellikle ilişkiyi zedelemezken, değerli ya da sürekli hediyeler sınırların bulanıklaşmasına yol açabilir. Danışma sürecinin danışana fayda sağlamadığı ya da danışmanın yetkinliğini aştığı durumlarda sorumlu sonlandırma ilkesi gereği durum danışanla açıkça paylaşılmalı ve danışanın onayıyla uygun bir uzmana yönlendirme yapılmalıdır.

Gönüllülük, Kayıtların Gizliliği ve Kültürel Duyarlılık

Gönüllülük ilkesi, bireyin özellikle bireysel psikolojik danışma sürecine kendi isteğiyle, baskı altında kalmadan katılmasının esas olduğunu; zorunlu yönlendirmelerde bile sürecin bireyin katılımını teşvik edecek biçimde yürütülmesi gerektiğini ifade eder. Kayıtların gizliliği ve güvenli saklanması, danışma kayıtlarının yalnızca yetkili kişilerce görülebilmesini ve mevzuata uygun biçimde saklanıp gerektiğinde imha edilmesini kapsar. Ölçme sonuçlarının uygun ve sorumlu kullanımı ilkesi, test ve envanter sonuçlarının yalnızca yetkili kişilerle ve doğru yorumlanmasını sağlayacak biçimde paylaşılmasını gerektirir. Kültürel duyarlılık ilkesi ise danışmanın kendi kültürel değerlerini evrensel doğru olarak dayatmaktan kaçınıp danışanın kültürel, dinî ve sosyoekonomik bağlamını dikkate almasını gerektirir. Tüm bu ilkelerin ortak paydası, rehberlik ve psikolojik danışma hizmetlerinin temelinde yer alan danışanın yararının önceliklendirilmesi ilkesidir.

Örnek 1: Bir psikolojik danışman, görüştüğü bir öğrencide fiziksel istismar bulgusuna rastlamaktadır. Çözüm: Çocuk istismarı şüphesi gizlilik ilkesinin istisnalarından biri olduğu için danışman, durumu gecikmeden ilgili yasal ve idari mercilere bildirmekle yükümlüdür.

Örnek 2: Bir danışman, aynı zamanda yakın arkadaşı olan bir bireyle profesyonel danışma ilişkisi kurmaya çalışmaktadır. Çözüm: Bu durum çoklu ilişkilerden kaçınma ilkesini ihlal etme riski taşır; nesnellik ve danışanın çıkarları zedelenebilir.

Örnek 3: Bir danışan, belirli bir üçüncü kişiye karşı ciddi ve yakın bir zarar verme niyetini açıkça ifade etmektedir. Çözüm: Bu durumda gizlilik ilkesinin sınırları devreye girer; danışman, tehdit altındaki kişiyi ve/veya ilgili makamları bilgilendirerek uyarma/koruma yükümlülüğünü yerine getirmelidir.

Örnek 4: Bir okul psikolojik danışmanı, kendine zarar verme riski taşıyan bir öğrencinin bu bilgiyi kimseyle paylaşmamasını istediğini fark etmektedir. Çözüm: Öğrencinin güvenliği gizlilik isteğinin önüne geçer; danışman mümkünse öğrenciyle sürecin sınırlarını konuşarak veli, okul yönetimi ve gerekli uzmanları bilgilendirmelidir.