ÖABT Rehberlik Gelişim Psikolojisi konu anlatımı

Gelişim psikolojisi, bireyin döllenmeden ölüme kadar geçirdiği bedensel, bilişsel, sosyal, duygusal ve ahlaki değişimleri sistematik biçimde inceleyen bir alandır. ÖABT Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık sınavında bu alanın en sık sorulan kuramları Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı, Erik Erikson'ın psikososyal gelişim kuramı, Lawrence Kohlberg'in ahlaki gelişim kuramı ve Sigmund Freud'un psikoseksüel gelişim kuramıdır. Bu kuramlar gelişimi farklı boyutlardan (biliş, kişilik/sosyallik, ahlak, cinsellik/dürtü) ele almakla birlikte hepsi evrelere ayrılmış, belirli bir sırayı izleyen bir gelişim anlayışını paylaşır.

Piaget'nin Bilişsel Gelişim Kuramı

Piaget'ye göre çocuk, çevresiyle etkileşerek zihinsel şemalar oluşturur; bu süreç özümleme (yeni bilgiyi var olan şemaya katma) ve uyum sağlama (şemayı yeni bilgiye göre değiştirme) mekanizmalarıyla işler. Dört evre tanımlar: Duyusal-motor dönem (0-2 yaş; nesne devamlılığının kazanılması), İşlem öncesi dönem (2-7 yaş; benmerkezcilik, animizm, korunum ilkesinin henüz kazanılmaması, tersine çevrilemezlik), Somut işlemler dönemi (7-11 yaş; korunum, sınıflama, sıralama, tersine çevrilebilirlik kazanımı ancak soyut düşünememe) ve Soyut işlemler dönemi (11 yaş sonrası; hipotetik-tümdengelimli düşünme, soyut kavramlarla akıl yürütme).

Erikson'ın Psikososyal Gelişim Kuramı

Erikson, yaşam boyu süren sekiz evre tanımlar; her evrede birey bir psikososyal krizle karşılaşır ve bu kriz olumlu ya da olumsuz çözülebilir: Temel güvene karşı güvensizlik (0-1 yaş), Özerkliğe karşı utanç ve kuşku (1-3 yaş), Girişimciliğe karşı suçluluk (3-6 yaş), Çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu (6-12 yaş), Kimliğe karşı kimlik karmaşası (ergenlik), Yakınlığa karşı yalıtılmışlık (genç yetişkinlik), Üretkenliğe karşı durgunluk (orta yetişkinlik) ve Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk (yaşlılık). Her evrenin olumlu çözümü bir sonraki evre için sağlıklı bir temel oluşturur; bu kuram Freud'un aksine yaşam boyu gelişimi ve sosyal/kültürel etkileri vurgular.

Kohlberg'in Ahlaki Gelişim Kuramı

Kohlberg, Piaget'nin bilişsel gelişim kuramından yola çıkarak ahlaki gelişimi üç düzey ve altı evrede ele alır. Gelenek öncesi düzeyde (Evre 1: ceza ve itaat yönelimi; Evre 2: bireycilik ve değişim/çıkar yönelimi) doğru-yanlış, sonuçlara ve kişisel çıkara göre belirlenir. Geleneksel düzeyde (Evre 3: iyi çocuk yönelimi/kişilerarası uyum; Evre 4: yasa ve düzen yönelimi) davranışlar toplumsal onay ve kurallara göre değerlendirilir. Gelenek sonrası (ilkeli) düzeyde (Evre 5: sosyal sözleşme yönelimi; Evre 6: evrensel etik ilkeler yönelimi) birey, toplumsal kuralların ötesinde kendi vicdanının benimsediği evrensel ilkelere göre karar verir. Kohlberg'e göre bu evrelerin sırası değişmez ve her evre bir öncekinden daha karmaşık bir ahlaki akıl yürütmeyi temsil eder; ancak herkes en üst evreye ulaşamaz.

Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı

Freud, kişilik gelişimini libidonun (cinsel/yaşamsal enerji) bedende odaklandığı bölgelere göre beş döneme ayırır: Oral dönem (0-1 yaş; ağız bölgesi, emme-ısırma), Anal dönem (1-3 yaş; tuvalet eğitimi, kontrol), Fallik dönem (3-6 yaş; cinsiyet farkındalığı, Oedipus/Elektra karmaşası), Gizil (latent) dönem (6-11 yaş; cinsel dürtülerin bastırıldığı, sosyal becerilerin geliştiği dönem) ve Genital dönem (ergenlik sonrası; olgun cinsel ilişkiler). Bir dönemdeki ihtiyaçların aşırı doyurulması ya da doyurulmaması "saplanma" (fiksasyon) ile sonuçlanabilir ve yetişkinlikte kişilik özelliklerine yansır (örneğin oral saplanma; aşırı yeme, sigara, bağımlılık eğilimleri).