ÖABT Rehberlik Kariyer Danışmanlığı ve Meslek Gelişim Kuramları konu anlatımı

Kariyer danışmanlığı, bireylerin meslek seçimi, mesleğe hazırlanma, mesleğe giriş ve meslek hayatı boyunca karşılaştığı gelişimsel görevlerde onlara profesyonel destek sunma sürecidir. Alan yazında bu süreci açıklamaya çalışan başlıca kuramlar özellik-faktör kuramları, gelişimsel kuramlar ve öğrenme temelli kuramlar olmak üzere üç grupta incelenir. Parsons'ın özellik-faktör yaklaşımı bireyin özellikleriyle mesleğin gerektirdiği nitelikleri eşleştirmeye odaklanırken, Holland kişilik tipleri ile meslek çevreleri arasındaki uyuma; Super ve Ginzberg meslek seçimini yaşam boyu süren gelişimsel bir süreç olarak ele almaya; Krumboltz ise öğrenme yaşantılarının ve planlanmamış olayların kariyer kararlarındaki rolüne odaklanır. ÖABT Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık alanında bu kuramların temsilcileri, temel kavramları ve birbirinden ayırt edici özellikleri sık sık sınav sorusu hâline getirilir.

Parsons ve Özellik-Faktör Kuramı

Frank Parsons, mesleki rehberliğin öncüsü kabul edilir. Kurama göre isabetli bir meslek seçimi üç adımdan oluşur: bireyin ilgi, yetenek, değer ve kişilik özelliklerinin tanınması; meslek dünyasının ve mesleklerin gerektirdiği niteliklerin tanınması; bu iki bilgi kümesi arasında "doğru muhakeme" yoluyla en uygun eşleştirmenin yapılması. Bu yaklaşım statik bir eşleştirme modelidir; bireyin zaman içindeki gelişimini hesaba katmaz.

Holland'ın Mesleki Kişilik Tipleri Kuramı (RIASEC)

John Holland'a göre insanlar altı temel kişilik tipinden birine veya bunların bileşimine benzer: Gerçekçi (Realistic), Araştırmacı (Investigative), Sanatçı (Artistic), Sosyal (Social), Girişimci (Enterprising) ve Geleneksel (Conventional). Bu tipler bir altıgen üzerinde sıralanır; birbirine yakın tipler (örneğin Gerçekçi-Araştırmacı) tutarlı, karşılıklı tipler (örneğin Sosyal-Gerçekçi) tutarsız kabul edilir. Kişinin kendi kişilik tipiyle çalıştığı mesleki çevrenin tipi örtüştüğünde "uyum" (congruence) yüksek olur ve iş doyumu, performans ve istikrar artar. "Farklılaşma" (differentiation) kişinin tek bir tipte belirgin biçimde baskın olup olmadığını; "tutarlılık" (consistency) ise baskın tiplerin altıgende birbirine ne kadar yakın olduğunu ifade eder.

Super'in Yaşam Boyu-Yaşam Alanı Kuramı

Donald Super, meslek seçimini "benlik kavramının" (self-concept) mesleki rollere yansıtılması süreci olarak tanımlar. Kariyer gelişimini yaşam boyu süren beş döneme ayırır: Büyüme (0-14 yaş; fantezi, ilgi ve yetenek farkındalığı), Keşfetme (15-24 yaş; kristalleşme, belirginleştirme ve gerçekleştirme alt evreleri), Yerleşme (25-44 yaş; deneme ve istikrar kazanma), Koruma/Sürdürme (45-64 yaş; elde edileni koruma) ve Gerileme (65 yaş sonrası; emekliliğe hazırlanma). "Yaşam gökkuşağı" (life-career rainbow) kavramıyla birey aynı anda çocuk, öğrenci, vatandaş, çalışan, eş, ebeveyn gibi birden çok rolü yaşam boyu üstlenir. "Kariyer olgunluğu" kavramı, bireyin içinde bulunduğu gelişim dönemine uygun görevleri yerine getirme derecesini ifade eder.

Ginzberg'in Gelişimsel Kuramı

Eli Ginzberg ve arkadaşları meslek seçimini geri dönüşü olmayan, üç dönemde tamamlanan bir süreç olarak tanımlamıştır: Fantezi dönemi (11 yaşına kadar; oyun temelli, gerçekçi olmayan seçimler), Geçici (deneme) dönem (11-17 yaş; ilgi, kapasite, değer ve geçiş alt evreleri) ve Gerçekçi dönem (17 yaş sonrası; keşif, billurlaşma/kristalleşme ve belirleme alt evreleri). Ginzberg, daha sonra bu görüşünü gözden geçirerek meslek seçiminin yalnızca ergenlikte değil, yaşam boyu süren, geri dönüşe açık bir süreç olduğunu kabul etmiştir.

Krumboltz'un Kariyer Kararı Sosyal Öğrenme Kuramı

John Krumboltz, Bandura'nın sosyal öğrenme kuramından yararlanarak kariyer gelişimini dört etmenle açıklar: genetik donanım ve özel yetenekler, çevresel koşullar ve olaylar, öğrenme yaşantıları (araçsal ve bilişsel/gözlemsel) ve göreve yaklaşım becerileri (problem çözme, çalışma alışkanlıkları gibi). Bu etmenlerin etkileşimi bireyin kendisi ve meslekler hakkında genellemeler (öz genellemeler ve dünya görüşü genellemeleri) oluşturmasını sağlar. Krumboltz'un daha sonra geliştirdiği "Planlanmış Şans Kuramı" (Planned Happenstance), beklenmedik olayların kariyer gelişiminde doğal ve yararlı bir bileşen olduğunu; bireylerin merak, azim, esneklik, iyimserlik ve risk almayı geliştirerek bu fırsatlardan yararlanabileceğini savunur.