ÖABT Rehberlik Öğrenme Psikolojisi konu anlatımı

Öğrenme psikolojisi, davranışta veya bilgi işleme süreçlerinde yaşantı yoluyla oluşan nispeten kalıcı değişimleri inceler. ÖABT Rehberlik alanında en sık sorulan kuramlar davranışçı yaklaşımın iki temel modeli olan klasik (Pavlovyen) koşullanma ile edimsel (operant) koşullanma ve bilişsel-davranışçı bir köprü niteliğindeki Bandura'nın sosyal öğrenme (gözlem yoluyla öğrenme) kuramıdır. Bu kuramlar öğrenmenin nasıl gerçekleştiğini, davranışların nasıl kazanıldığını, sürdürüldüğünü ve söndüğünü açıklar; rehberlik ve psikolojik danışma uygulamalarında davranış değiştirme tekniklerinin (sistematik duyarsızlaştırma, pekiştirme programları, model olma) temelini oluşturur.

Klasik Koşullanma (Pavlov)

İvan Pavlov'un köpeklerle yaptığı deneylerde ortaya koyduğu bu süreçte, doğal olarak bir tepki doğuran koşulsuz uyarıcı (örneğin yiyecek), koşulsuz tepkiyi (örneğin salya salgılama) doğurur. Nötr bir uyarıcı (örneğin zil sesi) koşulsuz uyarıcıyla tekrar tekrar eşleştirildiğinde, tek başına tepkiyi doğurabilen bir koşullu uyarıcıya dönüşür ve ortaya çıkan tepki koşullu tepki olarak adlandırılır. Temel kavramlar: kazanım (koşullanmanın oluşması), sönme (koşullu uyarıcının koşulsuz uyarıcı olmadan tekrarlanmasıyla koşullu tepkinin zayıflaması), kendiliğinden geri gelme (sönmüş tepkinin bir süre sonra yeniden ortaya çıkması), genelleme (koşullu uyarıcıya benzer uyarıcılara da tepki verilmesi) ve ayırt etme (yalnızca belirli bir uyarıcıya tepki verilmesi).

Edimsel (Operant) Koşullanma (Skinner)

B. F. Skinner'a göre davranış, kendisinden sonra gelen sonuçlara (pekiştireç ya da ceza) göre şekillenir. Pekiştirme, bir davranışın tekrar etme olasılığını artırır: olumlu pekiştirme (hoşa giden bir uyarıcının eklenmesi, örneğin ödül verme) ve olumsuz pekiştirme (rahatsız edici bir uyarıcının kaldırılması, örneğin baş ağrısını dindiren ilaç alma davranışının pekişmesi) davranışı güçlendirir. Ceza ise davranışın azalmasını amaçlar: birincil (uygulamalı) ceza (rahatsız edici bir uyarıcı ekleme) ve ikincil (kaldırmalı) ceza (hoşa giden bir uyarıcıyı kaldırma, örneğin ayrıcalığın elinden alınması). Pekiştirme tarifeleri; sürekli pekiştirme (her doğru tepkinin pekiştirilmesi, hızlı öğrenme ama hızlı sönme) ve aralıklı pekiştirme tarifeleri (sabit oranlı, değişken oranlı, sabit aralıklı, değişken aralıklı) olarak sınıflandırılır. Değişken oranlı tarife (örneğin kumar makineleri), sönmeye en dirençli ve en kalıcı öğrenmeyi sağlayan tarifedir. Şekillendirme (successive approximation), karmaşık bir davranışı hedef davranışa yaklaşan ardışık adımların pekiştirilmesiyle öğretme tekniğidir.

Bandura'nın Sosyal Öğrenme (Sosyal Bilişsel) Kuramı

Albert Bandura, doğrudan pekiştirme olmadan da, başkalarının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını gözlemleyerek öğrenmenin (gözlemsel öğrenme/model alma) gerçekleşebileceğini savunmuştur. Ünlü "Bobo bebek" deneyinde çocukların, yetişkin bir modelin bebeğe saldırgan davrandığını izledikten sonra benzer saldırgan davranışları taklit ettiğini göstermiştir. Bandura'ya göre gözlemsel öğrenme dört süreçten geçer: dikkat (modelin davranışına odaklanma), hatırda tutma (davranışın zihinsel olarak kodlanması), motor yeniden üretim (davranışı fiziksel olarak sergileyebilme) ve güdülenme (davranışı sergilemek için bir nedenin/pekiştirecin olması). Bandura ayrıca "dolaylı pekiştirme" (modelin ödüllendirilmesi ya da cezalandırılmasının gözlemciyi etkilemesi) ve "öz yeterlik" (self-efficacy; bireyin bir görevi başarıyla yapabileceğine ilişkin inancı) kavramlarını geliştirmiştir. Kuramı "karşılıklı belirleyicilik" (reciprocal determinism) ilkesiyle özetler: davranış, kişisel/bilişsel etmenler ve çevre birbirini karşılıklı olarak etkiler.