Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
10 bölüm · ~22 dk · 26 etkileşim
15.-17. yüzyıl felsefesi, Orta Çağ'ın teoloji merkezli düşünce dünyasından modern felsefeye geçişi temsil eder. Bu üç yüzyıl iki büyük evreye ayrılır: Önce Rönesans (15.-16. yy), Kilise otoritesinin sorgulanmaya başladığı, klasik Yunan-Roma kültürüne dönüşün ve insan merkezli (hümanist) düşüncenin yeşerdiği bir geçiş dönemidir. Ardından 17. yüzyılda, "kesin ve güvenilir bilgiye nasıl ulaşılır?" sorusu etrafında modern felsefenin iki büyük akımı doğar: Kıta Avrupası rasyonalizmi (Descartes, Spinoza, Leibniz) bilginin kaynağını akılda ararken, İngiliz empirizminin öncüleri (Bacon, Hobbes) deney ve gözlemi öne çıkarır.
AYT'de bu dönem, hem Rönesans'ın genel özellikleriyle hem de rasyonalist üçlü (Descartes-Spinoza-Leibniz) ile empirist öncüler (Bacon-Hobbes) arasındaki karşılaştırmalarla sorulur; TYT'deki "rasyonalizm nedir?" sorusunun ötesinde, her bir filozofun kendine özgü sisteminin (düalizm, monizm, monadoloji, tümevarım, toplum sözleşmesi) ayrıntılı bilinmesini gerektirir.
1Rönesans: insanın yeniden keşfi
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Rönesans (yeniden doğuş), 14.-16. yüzyıllarda İtalya'da başlayıp Avrupa'ya yayılan, Orta Çağ'ın Tanrı merkezli (teosentrik) dünya görüşünden insan merkezli (antroposentrik) bir anlayışa geçişi ifade eder. Dört kavramı kartlardan çevirerek hatırla:
2Rasyonalizm: bilginin kaynağı akıldır
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- yüzyılda doğan rasyonalizm, bilginin kaynağının akıl olduğunu, kesin ve apaçık bilgiye ancak akıl yürütmeyle ulaşılabileceğini savunur; matematiksel kesinliği felsefeye model alır.
3Descartes: şüpheden cogito'ya
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Descartes, modern felsefenin kurucusu kabul edilir. Kesin bilgiye ulaşmak için her şeyden şüphe eden bir yöntemli şüphe uygular; şüphe ettiği her şeyi eleyerek, "şüphe ettiğine göre düşünmekte" olduğunu, düşündüğüne göre de var olması gerektiğini fark eder.
4Spinoza ve Leibniz: düalizme iki yanıt
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Bir filozofa göre evren, birbirini doğrudan etkilemeyen, ruhsal nitelikte, bölünemez sonsuz sayıda basit tözden (monad) oluşur; bu tözler arasındaki uyum Tanrı tarafından önceden sağlanmıştır.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
5Empirizmin başlangıcı: Bacon
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Bilginin kaynağının duyu deneyimi ve gözlem olduğunu savunan empirizmin İngiltere'deki ilk büyük temsilcileri Bacon ve Hobbes'tur; rasyonalizmin aksine matematiksel değil deneysel yöntemi öne çıkarırlar.
Francis Bacon, modern deneysel bilimin öncüsüdür; doğru bilgiye tikel gözlemlerden genel yasalara ulaşan tümevarım yöntemiyle varılabileceğini savunur.
Bacon bu sözle bilginin doğaya hâkim olma aracı olduğunu vurgular. İnsan zihnini yanlış bilgiye sürükleyen ön yargıları idoller (putlar) olarak adlandırır:
Araştırmacı I, insan zihninin yapısı gereği olayları kendi beklentilerine göre düzenlemesi sonucu yanılmaktadır.
Araştırmacı II, ünlü bir filozofun sistemini sorgulamadan doğru kabul etmektedir.
Araştırmacı III, sözcükleri belirsiz kullanmasından doğan kavram karışıklığına düşmektedir.
Bacon'un sınıflamasına göre bu araştırmacıların düştüğü yanılgılar sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
6Hobbes: materyalizm ve toplum sözleşmesi
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Thomas Hobbes materyalist bir filozoftur; evrende yalnızca maddenin ve hareketin var olduğunu, insan zihninin de bu mekanik yasalara tabi olduğunu savunur. "Leviathan" adlı eserinde, doğa durumunda insanın bencil ve kendi çıkarını gözeten bir varlık olduğunu, bu nedenle doğa durumunun "herkesin herkese karşı savaşı" olduğunu ileri sürer.
Bu kaostan kurtulmak için bireylerin haklarını güçlü bir egemene (Leviathan) devrettiği bir toplum sözleşmesi yapması gerektiğini savunarak toplum sözleşmesi kuramının öncülerinden olmuştur.
7Çözümlü örnekler: bu görüş kime ait?
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Aşağıdaki örneklerin her birinde ipucu cümlesini yakala, sonra çözümü aç.
Bir filozof, kesin bilgiye ulaşmak için önce her şeyden, hatta duyularının kendisine söylediklerinden bile şüphe etmiş; ancak şüphe ettiği anda dahi "düşünmekte" olduğunu, bu nedenle var olduğunu inkâr edemeyeceğini fark etmiştir.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
A) Bacon B) Hobbes C) Spinoza D) Descartes E) Leibniz
Bir filozofa göre evrende birbirinden bağımsız iki ayrı töz (madde ve zihin) yoktur; var olan tek bir tözdür ve bu töz hem Tanrı'dır hem de doğanın kendisidir.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
A) Descartes B) Spinoza C) Hobbes D) Bacon E) Leibniz
Bir filozof, doğru bilgiye tikel gözlemlerden genel yasalara ulaşarak varılabileceğini savunmuş; insan zihnini yanılgıya sürükleyen, dilin yanlış kullanımından kaynaklanan kavram kargaşasına "çarşı putları" adını vermiştir.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
A) Descartes B) Leibniz C) Bacon D) Spinoza E) Hobbes
Bir filozofa göre doğa durumunda insan bencil bir varlıktır ve bu durum "herkesin herkese karşı savaşı"na yol açar; bu kaostan kurtulmak için insanlar haklarını güçlü, mutlak bir egemene devretmelidir.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
A) Bacon B) Machiavelli C) Hobbes D) Descartes E) Leibniz
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Beş tuzak, sınavda en çok bu karışıklıklardan çıkar:
| Filozof | Töz / yöntem anahtarı |
|---|---|
| Descartes | İki töz (düalizm); tümdengelim, apaçıklık |
| Spinoza | Tek töz (monizm, panteizm) |
| Leibniz | Sonsuz sayıda monad |
| Bacon | Tümevarım (deneyden yasaya) |
| Hobbes | Yalnızca madde ve hareket (materyalizm) |
Spinoza ve Leibniz'in, Descartes'ın zihin-beden ikiliğine (düalizmine) getirdiği çözümler aşağıdakilerin hangisinde doğru karşılaştırılmıştır?
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- Bir filozofun özgün kavramı (cogito, apaçıklık, monad, önceden kurulmuş uyum, idoller, toplum sözleşmesi) tanımlanıp filozofla eşleştirilmesi istenir.
- Rasyonalist üç filozofun (Descartes-Spinoza-Leibniz) töz anlayışları karşılaştırmalı sorulur.
- Bacon'ın tümevarımı ile Descartes'ın tümdengelimi/apaçıklık ölçütü karşılaştırılır.
- Rönesans'ın genel özellikleri (hümanizm, Kilise'nin sorgulanması) ile 17. yüzyıl rasyonalizmi/empirizmi arasındaki tarihsel bağ sorulur.
- Hobbes'un doğa durumu ve toplum sözleşmesi anlayışı, materyalist metafiziğiyle birlikte sorgulanır.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Sınavda anahtar: "kaç töz var" (bir/iki/sonsuz), "yöntem tümevarım mı tümdengelim mi", "insan doğası bencil mi" sorularına odaklanmak doğru eşleştirmeyi sağlar. Kavramı filozofuyla eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Spinoza evrende tek bir töz olduğunu savunur.
Leibniz'in monadları maddi ve niteliksizdir.
Bacon tikelden genele, Descartes genelden tikele ilerler.
Hobbes'a göre doğa durumu huzurlu bir düzendir.