Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
9 bölüm · ~20 dk · 22 etkileşim
Toplumsal yapı, bir toplumu oluşturan bireyler, gruplar, kurumlar ve bunlar arasındaki karşılıklı ilişkilerin bütününü ifade eder. Bu yapı statik değildir; zaman içinde ekonomik, teknolojik, siyasi ve kültürel etkenlerle biçim değiştirir. Bu değişim sürecine toplumsal değişme denir. AYT Felsefe Grubu testinde bu konu iki eksende sorulur: toplumsal tabakalaşma ve hareketlilik türlerini ayırt etme (kast, zümre, sosyal sınıf; yatay, dikey, kuşak içi/kuşaklar arası hareketlilik) ve toplumsal değişmenin niteliğini, hızını ve önündeki/ardındaki etkenleri kavramla eşleştirme (evrim, devrim, direnç faktörleri, hızlandırıcı faktörler, kültürel gecikme, modernleşme).
1Üç kavram: tabakalaşma, hareketlilik, değişme
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Toplumsal tabakalaşma | Bir toplumdaki bireylerin ekonomik güç, eğitim, meslek, statü gibi ölçütlere göre alt alta sıralanmış katmanlara ayrılmasıdır. |
| Toplumsal hareketlilik | Bireylerin bu katmanlar arasında ya da katman içinde yer değiştirmesidir. |
| Toplumsal değişme | Yapının bütününün (tabakalaşma dâhil) zamanla dönüşmesidir. |
Bu üç kavram iç içe geçse de sınavda birbirinden kesin çizgilerle ayrılması istenir.
2Tabakalaşma türleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir toplumda bireyin içine doğduğu grup, evleneceği kişiyi, yapacağı işi ve toplum içindeki yerini ömür boyu belirler; bu gruptan çıkmak neredeyse imkânsızdır.
Bu tabakalaşma biçimi aşağıdakilerden hangisidir? (Kast, zümre, sosyal sınıf)
Bireylerin doğuştan sahip oldukları statüye göre kesin sınırlarla ayrıldığı, bir tabakadan diğerine geçişin neredeyse imkânsız olduğu, evlilik ve meslek seçiminin de bu tabakayla sınırlandığı kapalı tabakalaşma biçimine ne ad verilir?
3Toplumsal hareketlilik türleri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bir olayda birden fazla hareketlilik türü aynı anda gerçekleşebilir; örneğin bir kişi hem şehir değiştirip (yatay) hem de gelir düzeyini yükseltebilir (dikey). Soru kökünde geçen bilgiler tek tek ayıklanmalıdır.
Bir memurun, aynı unvan ve maaşla görev yaptığı kurumun İstanbul'daki şubesinden Ankara'daki şubesine naklen atanması hangi hareketlilik türüne örnektir?
Bir öğretmenin aynı unvan ve maaşla farklı bir şehirdeki okula tayin olması, toplumsal hareketliliğin hangi türüne örnektir?
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
4Değişmenin hızı ve niteliği
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
5Direnç ve kolaylaştırıcı etkenler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
| Direnç kaynakları | Kolaylaştırıcı / hızlandırıcı etkenler |
|---|---|
| Kökleşmiş gelenek ve görenekler | Eğitim düzeyinin yükselmesi |
| Dinî inançların katı yorumu | Kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması |
| Alışkanlıklar | Kentleşme |
| Çıkar kaybı korkusu | Teknolojik gelişme |
| Önyargılar | Farklı kültürlerle etkileşim |
Bir kırsal yerleşimde, gençlerin şehre göç ederek modern yaşam biçimini benimsemesine karşılık, yaşlı kuşağın bu değişimi "gelenekleri bozduğu" gerekçesiyle eleştirmesi neyi gösterir?
6Kültürel gecikme
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Sosyolog William Ogburn'ün geliştirdiği bu kavrama göre maddi kültür (teknoloji, araç-gereç) genellikle manevi kültürden (değer, norm, hukuk, alışkanlık) daha hızlı değişir. Bu hız farkı toplumda bir uyumsuzluğa yol açar; örneğin yeni teknolojiler hızla yayılırken bunlara ilişkin hukuki düzenlemelerin veya toplumsal normların gerisinde kalması kültürel gecikmedir.
Akıllı telefon ve internet kullanımı bir toplumda çok kısa sürede yaygınlaşırken, dijital verilerin korunmasına ilişkin yasal düzenlemelerin ve toplumsal farkındalığın bu hıza uzun süre ayak uyduramaması hangi kavramla açıklanır?
Bir toplumda cep telefonu ve internet teknolojisinin hızla yaygınlaşmasına karşın, aile içi iletişim normlarının ve toplumsal değerlerin bu hıza ayak uyduramaması sonucu ortaya çıkan uyumsuzluğa sosyolojide ne ad verilir?
7Modernleşme
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Modernleşme, bir toplumun geleneksel tarım toplumu yapısından; sanayileşme, kentleşme, bilimsel-akılcı düşüncenin yaygınlaşması, bireyselleşme, laik ve demokratik kurumların güçlenmesi ile nitelenen bir yapıya geçiş sürecidir. Modernleşme evrensel bir süreçtir ve bir toplum kendi öz değerlerini koruyarak da modernleşebilir; bu yönüyle, başka bir toplumun (özellikle Batı'nın) kültürel unsurlarının doğrudan örnek alınıp taklit edilmesi anlamına gelen batılılaşma kavramından ayrılır.
Bir toplumun, kendi öz değerlerini koruyarak bilim, teknoloji ve akılcı yönetim anlayışını benimsemesi süreci ile, o toplumun başka bir toplumun kültürel unsurlarını olduğu gibi taklit etmesi süreci arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Dikey hareketlilik mutlaka bir tabaka değişimi gerektirir.
Aynı unvanla şehir değiştirmek dikey hareketliliktir.
Evrim, kısa sürede ve köklü bir değişimdir.
Toplum kendi öz değerlerini koruyarak da modernleşebilir.
Maddi kültür manevi kültürden daha yavaş değişir.
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
- Bir örnek olay verilip "Bu durum toplumsal hareketliliğin hangi türüne örnektir?" biçiminde sorulur; olayda birden fazla hareketlilik türü iç içe geçmiş olabilir.
- Bir tabakalaşma biçiminin özellikleri sözel olarak tanımlanır ve "kast/zümre/sosyal sınıf" arasında ayırt etme istenir.
- Toplumsal değişmeye direnç gösteren ya da onu kolaylaştıran etkenlerden biri örnek olay içinde verilir, hangi kategoriye girdiği sorulur.
- Kültürel gecikme kavramı, teknoloji ile hukuk/norm arasındaki hız farkını anlatan bir örnek olay üzerinden sorulur.
- Modernleşme ile batılılaşma arasındaki fark, doğrudan tanım karşılaştırması ya da "aşağıdakilerden hangisi modernleşmenin özelliği değildir" biçiminde negatif soru kökleriyle sınanır.