Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
7 bölüm · ~23 dk · 26 etkileşim
Temel psikolojik süreçler, insan zihninin dünyayı nasıl algıladığını, yeni davranışları nasıl kazandığını (öğrenme) ve bilgiyi nasıl sakladığını (bellek) inceleyen konu başlığıdır. AYT Felsefe Grubu testinde bu konu, psikoloji bölümünün en yoğun soru üreten alt başlığıdır; çünkü hem kavramsal ayrım gerektiren bol miktarda terim (duyum-algı, klasik-edimsel koşullanma, bellek türleri) hem de günlük hayattan kolayca örnek olay kurulabilecek bir yapı barındırır. Soru kökleri genellikle bir örnek olay ya da senaryo üzerinden kurulur; öğrencinin görevi, senaryodaki süreci doğru terimle eşleştirmektir.
Bu konu üç ana eksende ilerler: duyum ve algı (dış uyaranların duyu organlarıyla alınması ve zihinde anlamlandırılması), öğrenme (deneyim yoluyla kalıcı davranış değişikliği, özellikle klasik ve edimsel koşullanma) ve bellek (bilginin kodlanması, saklanması, geri çağrılması ve unutulması). Bu üç süreç birbirini besler: algılanan bilgi öğrenilir, öğrenilen bilgi bellekte saklanır.
1Duyum ve algı
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Kartları çevirmeden önce ön yüzdeki soruya kendi cümlenle yanıt ver.
Bir kişi kulağına gelen ses dalgalarını işitir; ancak bu sesin bir müzik parçası mı yoksa bir uyarı sireni mi olduğunu anlaması, geçmiş deneyimleri ve o anki dikkatiyle ilgilidir.
Metinde "sesin anlamlandırılması" olarak sözü edilen süreç aşağıdakilerden hangisidir? (A: Duyum, B: Algı, C: Pekiştirme, D: Sönme, E: Girişim)
Uzaklaşan bir otomobilin, gerçekte küçülmediği hâlde zihnimizde hâlâ aynı büyüklükte algılanmaya devam etmesi aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
2Klasik koşullanma (Pavlov)
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Doğal olarak bir tepki doğuran bir uyaran (koşulsuz uyaran) ile başlangıçta nötr olan bir uyaranın (koşullu uyaran) tekrar tekrar eşleştirilmesi sonucunda, nötr uyaranın tek başına o tepkiyi (koşullu tepki) doğurur hâle gelmesine klasik koşullanma denir. Klasik koşullanmada organizma pasiftir; tepki kendiliğinden, istemsiz olarak ortaya çıkar.
Pavlov'un köpek deneyinde zil sesi nasıl salya tepkisi doğurur hâle gelmiştir?
Bir köpek, her yemek verilmeden önce çalınan bir çıngırak sesini yemekle ilişkilendirmeye başlamış; bir süre sonra sadece çıngırak sesini duyduğunda bile salya salgılamıştır.
Bu durum, öğrenmenin aşağıdaki türlerinden hangisine örnektir?
3Edimsel koşullanma (Skinner)
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Edimsel (operant) koşullanma: Bir davranışın sonucunda alınan pekiştireç (ödül) ya da cezanın, o davranışın ileride tekrarlanma sıklığını artırıp azaltmasıdır. Organizma burada aktiftir; kendi davranışıyla sonucu arasında bağlantı kurar.
Bir öğrenci, ödevini zamanında tesliminden sonra öğretmeninden aldığı takdir belgesiyle motive olmuş ve sonraki ödevlerini de düzenli olarak zamanında teslim etmeye başlamıştır.
Bu durum, öğrenmenin aşağıdaki türlerinden hangisine örnektir?
Klasik ile edimsel koşullanmayı birlikte görelim:
| Klasik koşullanma | Edimsel koşullanma | |
|---|---|---|
| Düşünür | Pavlov | Skinner |
| Organizma | Pasif | Aktif |
| Tepki / davranış | İstemsiz, refleksif (salya, göz kırpma gibi) | İstemli (ödev yapma, düğmeye basma gibi) |
| Temel mekanizma | İki uyaranın eşleştirilmesi | Davranışın sonucundaki pekiştireç ya da ceza |
Bir öğretmen, sınıfta gürültü yapan bir öğrenciyi teneffüse çıkmaktan alıkoymuş; bu uygulamadan sonra öğrencinin gürültü yapma davranışı azalmıştır.
Bu uygulama aşağıdakilerden hangisine örnektir?
4Bellek türleri
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Aşağıdaki durumlardan yalnızca biri açık (bilinçli) belleğe örnektir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisidir?
5Unutma nedenleri
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Unutma: Bellekte saklanan bilginin geri çağrılamaz hâle gelmesidir. Başlıca nedenleri üç başlıkta toplanır.
Bir öğrenci, ders çalışırken önce İngilizce ardından art arda Fransızca çalışmış; ders sonunda İngilizce kelimeleri hatırlamakta zorlandığını fark etmiştir.
Bu durumu açıklayan kavram aşağıdakilerden hangisidir?
Bir öğrenci, önce İngilizce ardından art arda Fransızca çalışmış; ders sonunda İngilizce kelimeleri hatırlamakta zorlandığını fark etmiştir. Öğretmeni bunun, sonradan öğrenilen bilginin önceki bilgiyi hatırlamayı zorlaştırmasından kaynaklandığını söylemiştir.
Bu durumu açıklayan kavram aşağıdakilerden hangisidir? (A: Sönme, B: İleriye ket vurma, C: Bastırma, D: Geriye ket vurma, E: Duyusal bellek)
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Duyum pasif ve fizyolojik, algı ise aktif ve öznel bir süreçtir.
Klasik koşullanmada organizma aktiftir.
Ceza davranışın sıklığını artırır.
Uzun süreli belleğin kapasitesi sınırsız kabul edilir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Bu konu, AYT Felsefe Grubu testinde psikoloji bölümünün en fazla soru aldığı başlıktır; genellikle 2 soru ile temsil edilir. Sorular hemen her zaman kısa bir örnek olay üzerinden kurulur:
- Bir hayvan ya da insan davranışı örneği verilip "Bu durum aşağıdaki öğrenme türlerinden hangisine örnektir?" diye sorulur; klasik koşullanma ile edimsel koşullanma arasındaki ayrım en sık sorulan kalıptır.
- Bir algı veya duyum örneği verilip ikisi arasındaki farkın kavranıp kavranmadığı ölçülür.
- Bir unutma senaryosu (iki bilginin karışması, acı bir anının hatırlanamaması gibi) verilip hangi unutma türüne (girişim, bastırma, sönme) örnek olduğu sorulur.
- Bellek türleri (kısa-uzun süreli, açık-örtük) arasındaki kapasiteli/kapasitesiz, geçici/kalıcı ayrımına dayanan sorular gelebilir.
Bu tarz sorularda doğru seçeneğe ulaşmak için senaryodaki anahtar ayrıntıya (tepki istemli mi istemsiz mi, iki uyaran mı eşleştiriliyor yoksa davranış-sonuç mu var, hangi bilgi hangisini engelliyor) odaklanmak gerekir.