Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
10 bölüm · ~18 dk · 19 etkileşim
18.-19. yüzyıl felsefesi, "akıl çağı" olarak da anılan Aydınlanma'nın iyimser akılcılığından başlayıp, bu akılcılığın sınırlarını sorgulayan Kant'ın kritisizmine, tarihi ve tini merkeze alan Alman idealizmine, son olarak da bilimi ve maddeyi merkeze alan pozitivizm ile materyalizme uzanan yoğun bir dönüşüm sürecidir.
AYT'de bu konu beş ayrı ama birbiriyle diyalog hâlindeki cephede sorulur: (1) Aydınlanma felsefesi (Locke, Rousseau, Montesquieu) insan aklına ve doğal haklara duyduğu güvenle siyaset felsefesini dönüştürür; (2) Kant'ın kritisizmi, rasyonalizm ile empirizmi sentezleyerek bilginin sınırlarını yeniden çizer; (3) Alman idealizmi (Hegel), gerçekliği durağan değil tarihsel bir süreç (diyalektik) olarak görür; (4) pozitivizm (Comte), yalnızca bilimsel bilgiye güvenerek toplumu da bilimin konusu yapar; (5) materyalizm (Marx), Hegel'in diyalektiğini tarihsel ve toplumsal koşullara, maddi üretim ilişkilerine uygular. AYT sınavı bu beş cepheyi hem tek başına hem de birbirleriyle (özellikle Kant-Hegel ve Hegel-Marx) karşılaştırmalı olarak sorar.
1Aydınlanma: akla güven
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
- yüzyılda gelişen Aydınlanma felsefesi, insan aklının doğayı ve toplumu anlamada ve dönüştürmede yeterli olduğuna duyulan güveni ifade eden, dinî ve geleneksel otoriteyi akılla sınayan düşünce hareketidir. Üç düşünürü kartlarda tanı:
2Kant: akıl ile duyunun sentezi
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Immanuel Kant, rasyonalizm (yalnızca akıl) ile empirizmin (yalnızca deneyim) tek başına yeterli bir bilgi kuramı sunamadığını göstererek bu iki akımı sentezleyen kritisizmi (eleştirel felsefe) kurar. Ona göre bilgi, hem duyulardan gelen içerikle hem de zihnin doğuştan sahip olduğu a priori kategorilerle (uzay, zaman, nedensellik gibi) birlikte oluşur.
Bu görüşü, nesnelerin zihne değil zihnin nesnelere biçim verdiğini savunarak felsefede bir "Kopernik devrimi" olarak niteler. Bilinebilir olanı, yani duyularla ve zihin kategorileriyle kavranan fenomen (görüngü) alanını, bilinemez olandan, yani kendinde şeyin (numen) alanından ayırır.
| Fenomen (görüngü) | Numen (kendinde şey) | |
|---|---|---|
| Bilinebilir mi? | Bilinebilir | Bilinemez |
| Nasıl kavranır? | Duyularla ve zihin kategorileriyle | Duyu ve kategorilerle kavranamaz |
3Kant'ın ödev ahlakı
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Ahlak felsefesinde sonuçlara değil ödeve dayanan bir ödev ahlakı savunur; eylemlerimizin kategorik imperatif ilkesine uygun olması gerektiğini ileri sürer.
Bir kişi, kimse görmese de borcunu öder; çünkü borç ödemeyi herkes için geçerli evrensel bir yasa hâline getirmeyi isteyebileceğini, ödevin sonuca bakmaksızın yerine getirilmesi gerektiğini düşünmektedir.
Bu kişinin davranışı aşağıdaki filozoflardan hangisinin ahlak anlayışıyla örtüşür?
4Hegel: diyalektik ve Mutlak Tin
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Hegel, gerçekliği durağan bir varlık değil, sürekli gelişen tarihsel bir süreç olarak görür. Bu süreç diyalektik yöntemle işler:
Bir fikir ya da durum tarih içinde nasıl gelişir?
Tarihin, Mutlak Tin (Geist)'in kendi bilincine varma sürecinin bir aşaması olduğunu savunur.
Hegel bu sözle tarihi ve gerçekliği akla dayalı bir bütün olarak sunar.
5Comte: pozitivizm ve üç hâl yasası
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Auguste Comte, yalnızca gözlem, deney ve bilimsel yöntemle elde edilen bilginin geçerli olduğunu, metafizik ve teolojik açıklamaların bilgi sayılamayacağını savunan pozitivizmin kurucusudur. İnsan düşüncesinin üç hâl yasasına göre geliştiğini ileri sürer:
İnsan düşüncesi hangi aşamalardan geçer?
Toplumu da bilimsel yöntemle incelenebilecek bir nesne saydığı için "toplumsal fizik" kavramını kullanmış, böylece sosyolojinin kurucusu sayılmıştır.
Bir toplumda doğa olayları gözlem ve deneyle bulunan yasalarla açıklanmakta, toplumsal olaylar da aynı bilimsel yöntemle incelenmektedir.
Bu durum Comte'un üç hâl yasasına göre hangi aşamaya aittir?
6Marx: tarihsel materyalizm
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Karl Marx, Hegel'in diyalektik yöntemini benimser ancak tarihin motorunun Tin (fikir) değil, maddi üretim ilişkileri olduğunu savunarak Hegel'in idealist diyalektiğini tersine çevirir ("onu ayakları üzerine oturtur"): tarihsel materyalizm.
| Katman | İçerik |
|---|---|
| Altyapı | Üretim güçleri ve ilişkileri, ekonomi |
| Üstyapı | Hukuk, siyaset, din, sanat, felsefe |
Marx, üstyapının altyapı tarafından belirlendiğini savunur. Tarihin, üretim araçlarına sahip olan ile olmayan sınıflar arasındaki sınıf mücadelesiyle ilerlediğini ileri sürer.
7Çözümlü örnekler: bu görüş kime ait?
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir filozofa göre bilgi ne yalnızca duyulardan ne de yalnızca akıldan gelir; bilgi, duyulardan gelen içerik ile zihnin doğuştan sahip olduğu kategorilerin (uzay, zaman, nedensellik gibi) birleşmesiyle oluşur.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
A) Locke B) Rousseau C) Kant D) Comte E) Marx
Bir filozofa göre tarih, bir fikrin kendi içindeki çelişkiyle karşıtına dönüşmesi ve bu çatışmanın daha üst bir birlikte aşılmasıyla ilerleyen sürekli bir gelişim sürecidir.
Bu görüş aşağıdaki filozoflardan hangisine aittir?
A) Kant B) Comte C) Hegel D) Locke E) Montesquieu
Bir düşünüre göre insan düşüncesi tarihsel olarak üç aşamadan geçer: olayların tanrısal güçlerle açıklandığı aşama, soyut özlerle açıklandığı aşama ve son olarak yalnızca bilimsel gözlem ve yasalarla açıklandığı aşama.
Bu "üç hâl yasası" aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?
A) Marx B) Hegel C) Comte D) Kant E) Rousseau
Bir düşünür, Hegel'in tarihi bir fikrin (Tin) gelişimi olarak açıklamasına karşı çıkarak tarihin gerçek itici gücünün maddi üretim ilişkileri ve bu ilişkilerden doğan sınıf çatışmaları olduğunu savunmuştur.
Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?
A) Comte B) Marx C) Kant D) Hegel E) Locke
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- I.Üç hâl yasası
- II.Kategorik imperatif
- III.Güçler ayrılığı
Yukarıdaki kavramlar sırasıyla hangi filozoflara aittir?
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- Bir filozofun özgün kavramı (tabula rasa, genel irade, güçler ayrılığı, kategorik imperatif, diyalektik, üç hâl yasası, tarihsel materyalizm) tanımlanıp filozofla eşleştirilmesi istenir.
- Kant'ın fenomen-numen ayrımı ya da kategorik imperatif ilkesi bir örnek olayla birlikte sorulur.
- Hegel'in diyalektiği ile Marx'ın diyalektik/tarihsel materyalizmi karşılaştırmalı sorulur (idealizm-materyalizm ayrımı).
- Aydınlanma filozoflarının (Locke, Rousseau, Montesquieu) siyaset felsefesindeki farklı vurguları karşılaştırılır.
- Comte'un üç hâl yasası bir örnek olayla (bir doğa olayının tarih boyunca farklı açıklanma biçimleriyle) somutlaştırılarak sorulur.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Sınavda anahtar: "akıl mı deney mi yoksa ikisi mi", "fikir mi madde mi belirleyici", "bilim mi tek geçerli bilgi kaynağı" ayrımlarına dikkat. Kavramı düşünürüyle eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.