Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
9 bölüm · ~20 dk · 23 etkileşim
Mantık, doğru düşünmenin ve doğru akıl yürütmenin kurallarını inceleyen felsefe disiplinidir. Klasik mantık (Aristoteles mantığı ya da terimler mantığı), akıl yürütmeyi kavram, önerme ve kıyas basamaklarıyla ele alır: kavramlar bir araya gelerek önermeleri, önermeler de bir araya gelerek kıyasları (çıkarımları) oluşturur.
AYT Felsefe Grubu'nda bu konu iki eksende sorulur: önermelerin nicelik-nitelik bakımından türünü tanıma (tümel olumlu, tümel olumsuz, tikel olumlu, tikel olumsuz, tekil) ve bir kıyasın parçalarını ayırt etme ile geçerliliğini değerlendirme.
1Kavram, terim, önerme
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
2Kaplam ve içlem
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir kavramın içlemi arttıkça (daha çok özellik eklendikçe) kaplamı azalır; kaplamı arttıkça içlemi azalır.
| Kavram dizisi | Kaplam | İçlem |
|---|---|---|
| Canlı | En geniş | En dar |
| Hayvan | Daralır | Genişler |
| Memeli | Daralır | Genişler |
| İnsan | En dar | En geniş |
Bir kavramın içlemi (taşıdığı özellik sayısı) arttıkça kaplamı (kapsadığı birey sayısı) nasıl değişir?
3Klasik mantığın üç ilkesi
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Klasik mantığın temelinde üç ana ilke bulunur: özdeşlik, çelişmezlik ve üçüncü hâlin imkânsızlığı. Bu ilkeler, tutarlı düşünmenin ön koşuludur ve hem önermelerin hem de kıyasların geçerliliğinin dayandığı zemini oluşturur.
Bir kişi bir tartışmada "banka" sözcüğünü önce para kurumu, sonra nehir kıyısındaki oturma yeri anlamında kullanarak sonuca varmıştır.
Bu durum klasik mantığın hangi ilkesini bozar?
4Beş temel önerme türü
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Aristoteles mantığında önermeler, nicelik (tümel/tikel/tekil) ile nitelik (olumlu/olumsuz) bakımından sınıflandırılır:
| Tür | Kalıp | Örnek |
|---|---|---|
| A – Tümel olumlu | Her S, P'dir. | Her insan ölümlüdür. |
| E – Tümel olumsuz | Hiçbir S, P değildir. | Hiçbir sürüngen memeli değildir. |
| I – Tikel olumlu | Bazı S, P'dir. | Bazı çiçekler kırmızıdır. |
| O – Tikel olumsuz | Bazı S, P değildir. | Bazı kuşlar uçamaz. |
| Tekil | Belirli, tek bir özneye ilişkin yargı | Bu masa ahşaptandır. Atatürk Selanik'te doğmuştur. |
Tekil önerme ne tümel ne tikeldir, tek bir bireyi konu alır.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
"Bazı öğrenciler sınava hazırlıklı gelmemiştir." önermesi, nicelik ve nitelik bakımından hangi türdedir?
5Kıyas ve üç terimi
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Kıyas, iki öncülden (önermeden) hareketle zorunlu olarak bir sonuca ulaşılan çıkarım biçimidir. Klasik örneği:
Bir kıyasta üç terim bulunur:
'Her insan ölümlüdür. Sokrates insandır.
O hâlde Sokrates ölümlüdür.' kıyasında büyük terim aşağıdakilerden hangisidir?
"Her metal elektriği iletir. Bakır bir metaldir. O hâlde bakır elektriği iletir." kıyasında orta terim, büyük terim ve küçük terim nelerdir?
6Kıyasın geçerlilik kuralları
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
"Hiçbir kuş memeli değildir. Hiçbir balık kuş değildir." öncüllerinden geçerli bir sonuç çıkarılabilir mi?
"Bazı sanatçılar duygusaldır. Bazı öğretmenler sanatçıdır. O hâlde bazı öğretmenler duygusaldır." kıyası geçerli midir?
"Her insan canlıdır. Bazı öğrenciler insandır.
O hâlde her öğrenci canlıdır." kıyasının geçersiz olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Orta terim yalnızca öncüllerde bulunur.
Kavram ile terim aynı şeydir.
"Bazı kuşlar uçamaz." tümel olumsuz bir önermedir.
Öncüllerden biri tikelse sonuç da tikel olur.
8ÖSYM'de nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- Bir cümle verilip nicelik-nitelik bakımından hangi önerme türüne (A, E, I, O, tekil) girdiği sorulur; "her", "hiçbir", "bazı" gibi niceleyiciler anahtar ipucudur.
- Bir kıyas (iki öncül ve sonuç) verilip büyük terim, küçük terim ya da orta terimin hangisi olduğu sorulur.
- Bir kıyasın öncülleri verilip kurallara (orta terimin tümelliği, öncüllerin olumsuzluk/tikellik durumu) uygun olup olmadığı, dolayısıyla geçerli olup olmadığı sorulur.
- Kavram-terim ayrımı ya da kaplam-içlem ilişkisi üzerinden tanım eşleştirme soruları sorulur.
- Klasik mantığın üç temel ilkesinden (özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı) birinin günlük bir örnek üzerinden tanınması istenir.
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.