ÖABT Sınıf Fen: Kimya konu anlatımı

Fen: Kimya konusu, ÖABT Sınıf Öğretmenliğinde ilkokul Fen Bilimleri ve Hayat Bilgisi programlarındaki madde ve doğası öğrenme alanını temel alır. Bu başlıkta maddenin halleri ve tanecikli yapısı, hal değişimleri, saf madde ve karışım, karışımların ayrılması, fiziksel ve kimyasal değişim ile çözünme kavramları ölçülür. Sorular kimyasal formül ya da hesaplamadan çok, günlük hayattan olayların doğru kavramla eşleştirilmesine, basit deneylerin yorumlanmasına ve öğrencilerin kavram yanılgılarının tanınmasına dayanır.

Madde ve maddenin halleri

Kütlesi ve hacmi olan, boşlukta yer kaplayan her şeye madde denir. Hava da bir maddedir; şişirilen balonun büyümesi havanın yer kapladığını gösterir. Maddeler doğada genellikle katı, sıvı ve gaz hâlinde bulunur.

Hal değişimleri

Maddeler ısı alarak ya da ısı vererek hâl değiştirir. Hal değişimi fiziksel bir değişimdir; maddenin kimliği değişmez.

• Isı alarak gerçekleşenler: Erime (katı → sıvı), buharlaşma (sıvı → gaz) ve süblimleşme (katı → gaz; naftalinin küçülmesi, kuru buz).
• Isı vererek gerçekleşenler: Donma (sıvı → katı), yoğuşma (gaz → sıvı; soğuk bardağın dışında su damlacıkları oluşması, banyo aynasının buğulanması) ve kırağılaşma (gaz → katı; kış sabahları yapraklarda kırağı oluşması).

Saf bir madde erirken ya da kaynarken ısı almaya devam ettiği hâlde sıcaklığı sabit kalır. Saf su deniz seviyesinde 0 °C'de donar, 100 °C'de kaynar. Buharlaşma her sıcaklıkta ve yalnızca sıvının yüzeyinde olurken kaynama belirli bir sıcaklıkta ve sıvının her yerinde gerçekleşir.

Saf madde ve karışım

Tek tür maddeden oluşan maddelere saf madde denir: saf su, altın, demir, oksijen, sofra tuzu, şeker. İki ya da daha fazla maddenin özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle oluşan maddelere karışım denir: hava, deniz suyu, tuzlu su, ayran, toprak, çamur. Her yerinde aynı görünen karışımlara homojen (tuzlu su, hava), bileşenleri ayırt edilebilen karışımlara heterojen (kum-su, zeytinyağı-su) karışım denir.

Karışımların ayrılması

Karışımlar, bileşenlerinin farklı özelliklerinden yararlanılarak ayrılır:

Çözünme

Bir maddenin başka bir madde içinde gözle görülemeyecek kadar küçük taneciklere ayrılarak dağılmasına çözünme denir. Şeker suda çözündüğünde yok olmaz; şeker tanecikleri su tanecikleri arasına dağılır. Karışımın tatlı olması ve toplam kütlenin korunması bunu gösterir. Karıştırmak, suyu ısıtmak ve şekeri toz hâline getirmek çözünmeyi hızlandırır; suyu soğutmak ise yavaşlatır.

Fiziksel ve kimyasal değişim

Fiziksel değişimde maddenin yalnızca şekli, büyüklüğü ya da hâli değişir, yeni madde oluşmaz: kâğıdın yırtılması, camın kırılması, buzun erimesi, suyun kaynaması, şekerin çözünmesi. Kimyasal değişimde maddenin yapısı değişir ve yeni maddeler oluşur: yanma, paslanma, çürüme, sütün ekşimesi, yumurtanın ya da ekmeğin pişmesi, sindirim, fotosentez. Renk değişimi, gaz çıkışı, koku oluşması ve ısı ya da ışık açığa çıkması kimyasal değişimin ipuçlarıdır. Yanma olayı için yanıcı madde, oksijen ve tutuşma sıcaklığı birlikte gereklidir. Demir, hava (oksijen) ve nemle temas ettiğinde paslanır; boyama ve yağlama bu teması keserek paslanmayı önler.