ÖABT Sınıf Türk Dili: Ses ve Şekil Bilgisi konu anlatımı

Ses bilgisi, Türkçedeki sesleri (ünlü ve ünsüzleri), bu seslerin özelliklerini ve sözcükler ek aldığında ya da birleştiğinde ortaya çıkan ses olaylarını inceler. Şekil bilgisi ise sözcüğün yapısını, yani kök ve ekleri, eklerin türlerini ve sözcüklerin yapı bakımından basit, türemiş, birleşik olarak sınıflandırılmasını ele alır.

Sınıf öğretmeni için bu konu yalnızca bir dil bilgisi konusu değildir; ilk okuma yazma öğretiminde sesleri doğru tanıtmak, heceleme çalışmaları yaptırmak ve öğrencinin yazım yanlışlarının kaynağını (örneğin "kitabı" yerine "kitapı" yazması) anlamak için de gereklidir. ÖABT'de genellikle bir cümle ya da sözcük listesi verilir ve belirli bir ses olayının veya ek türünün hangisinde bulunduğu sorulur.

Ünlüler (8 tane): a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Her ünlü üç özellikle tanımlanır. Örneğin u: kalın, yuvarlak, dar; e: ince, düz, geniş.

Ünsüzler (21 tane). Sert (tonsuz) ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p'dir; "fıstıkçı şahap" sözüyle akılda tutulur. Geri kalanlar (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z) yumuşak (tonlu) ünsüzlerdir.

Hece. Türkçede her hecede yalnızca bir ünlü bulunur; bu nedenle hece sayısı = ünlü sayısıdır. İki ünlü arasındaki tek ünsüz sonraki heceye geçer: o-kul, ki-tap-lık.

Ünlü uyumları

• Büyük ünlü uyumu (kalınlık–incelik): Sözcükteki ünlülerin hepsi kalın ya da hepsi ince olur: okul, çiçek. Uymayanlar: kardeş, kitap, anne.
• Küçük ünlü uyumu (düzlük–yuvarlaklık): Düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) gelir. Uymayanlar: kavun, armut, tavuk, çamur (a'dan sonra u).

Başlıca ses olayları

Şekil bilgisi

• Sırada yapım ekleri her zaman çekim eklerinden önce gelir.
• Yapı bakımından sözcükler: basit (yalnızca kök veya kök + çekim eki: kitaplar), türemiş (en az bir yapım eki almış: gözlükçü), birleşik (iki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesi: hanımeli, başöğretmen).