ÖABT Sınıf Fen: Yer Bilimi ve Astronomi konu anlatımı

Fen: Yer Bilimi ve Astronomi konusu, ÖABT Sınıf Öğretmenliğinde ilkokul Fen Bilimleri ve Hayat Bilgisi programlarındaki Dünya ve evren öğrenme alanını kapsar. Bu başlıkta Güneş sistemi, Dünya'nın şekli ve hareketleri, Ay ve evreleri, Güneş ve Ay tutulmaları, yıldızlar, Dünya'nın katmanları, fosiller, su döngüsü, hava durumu ve iklim ile doğal afetler temel düzeyde ölçülür. Sorular ağırlıklı olarak olayların nedenlerini doğru açıklamaya ve öğrencilerde çok yaygın olan astronomi yanılgılarını (mevsimlerin nedeni, Ay'ın evreleri gibi) tanımaya dayanır.

Güneş sistemi

Güneş sistemi; merkezde bulunan Güneş, onun çevresinde dolanan sekiz gezegen, bu gezegenlerin uyduları, asteroitler ve kuyruklu yıldızlardan oluşur. Güneş, kendi ışığını ve ısısını üreten orta büyüklükte bir yıldızdır. Gezegenler Güneş'e yakından uzağa doğru şöyle sıralanır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün. İlk dört gezegen karasal (kayaçtan oluşan), sonraki dört gezegen ise gaz devleridir. Güneş sisteminin en büyük gezegeni Jüpiter, Güneş'e en yakın gezegeni Merkürdür. Satürn belirgin halkalarıyla tanınır; Mars kızıl rengi nedeniyle “Kızıl Gezegen” olarak bilinir.

Yıldızlar kendi ışık ve ısılarını üretir; gezegenler ise ışık üretmez, Güneş'ten aldıkları ışığı yansıtır. Gökyüzünde belirli şekiller oluşturduğu düşünülen yıldız gruplarına takımyıldız denir (Büyük Ayı, Küçük Ayı). Kutup Yıldızı, Küçük Ayı takımyıldızında yer alır ve kuzey yönünü bulmada kullanılır.

Dünya'nın şekli ve hareketleri

Dünya'nın şekli küreye benzer; kutuplardan hafifçe basıktır. Uzaydan çekilen fotoğraflar, ufukta önce geminin direğinin görünmesi ve Ay tutulmasında Dünya'nın gölgesinin yuvarlak olması bu şeklin kanıtlarıdır.

• Kendi ekseni etrafında dönme: Batıdan doğuya doğrudur ve yaklaşık 24 saat sürer. Sonucunda gece ile gündüz oluşur; Güneş doğudan doğuyor, batıdan batıyor gibi görünür ve gün içinde gölge boyları değişir.
• Güneş etrafında dolanma: Yaklaşık 365 gün 6 saat sürer ve bir yılı oluşturur. Dünya'nın eksen eğikliği ile birlikte bu hareket mevsimleri oluşturur.

Mevsimlerin nedeni Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması değildir. Eksen eğikliği nedeniyle güneş ışınlarının bir yarım küreye geliş açısı yıl içinde değişir; ışınların daha dik geldiği yarım kürede yaz yaşanır. Bu nedenle Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken Güney Yarım Küre'de kış yaşanır. Gün içinde de güneş ışınları öğle vakti yere en dik açıyla geldiği için gölge boyu öğlen en kısa olur.

Ay ve evreleri

Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur; kendi ışığı yoktur, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır. Ay'da nefes alınabilecek bir atmosfer, sıvı su ve canlı yoktur. Ay, kendi ekseni etrafındaki dönüşünü ve Dünya etrafındaki dolanımını aynı sürede (yaklaşık 27 gün) tamamladığı için Dünya'dan hep aynı yüzü görülür.

Ay'ın Dünya etrafında dolanırken Güneş'ten aydınlanan yüzünün Dünya'dan farklı büyüklüklerde görünmesine Ay'ın evreleri denir. Temel evreler yeni ay (Ay görünmez), ilk dördün (sağ yarısı aydınlık), dolunay (tamamı aydınlık) ve son dördündür (sol yarısı aydınlık); aralarında hilal ve şişkin ay evreleri yer alır. Bir evre döngüsü yaklaşık 29,5 gün sürer. Evrelerin nedeni Dünya'nın gölgesi değil, Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre konumunun değişmesidir.

Tutulmalar

• Güneş tutulması: Ay, Güneş ile Dünya arasına girer ve Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer. Yalnızca yeni ay evresinde olabilir. Güneş'e çıplak gözle bakmak göze kalıcı zarar verir.
• Ay tutulması: Dünya, Güneş ile Ay arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'a düşer. Yalnızca dolunay evresinde olabilir.

Dünya'nın yapısı ve yer olayları

Dünya içten dışa çekirdek, manto ve yer kabuğu katmanlarından oluşur. Üzerinde yaşadığımız en dış katman yer kabuğudur. Dünya'nın katı kısmına taş küre, su kısmına su küre, gaz kısmına hava küre denir. Yer kabuğu kayaçlardan oluşur; kayaçlar zamanla rüzgâr, su ve sıcaklık değişimleriyle ufalanarak toprağı oluşturur. Toprağın su ve rüzgârla taşınmasına erozyon denir; ağaçlandırma ve eğime dik (teraslı) tarım erozyonu azaltır.

Geçmişte yaşamış canlıların kayaçlar içinde korunmuş kalıntı ve izlerine fosil denir; fosiller geçmişteki canlılar ve ortamlar hakkında bilgi verir. Deprem, yer kabuğundaki ani kırılmalar sonucu oluşan sarsıntılardır. Deprem anında çök-kapan-tutun hareketi yapılmalı; asansör ve merdiven kullanılmamalı, pencere kenarlarından uzak durulmalıdır.

Su döngüsü, hava durumu ve iklim

Denizlerden ve karalardan buharlaşan su yükseklerde soğuyarak yoğuşur ve bulutları oluşturur; bulutlardaki su damlacıkları yağmur, kar ya da dolu olarak yeryüzüne döner. Bu kesintisiz sürece su döngüsü denir. Kısa süreli (günlük) atmosfer koşullarına hava durumu, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen ortalama atmosfer koşullarına ise iklim denir.