ÖABT Sınıf Genel Tarih ve Türk Tarihi konu anlatımı

Genel Tarih ve Türk Tarihi konusu, ÖABT Sınıf Öğretmenliği sınavında temel kronoloji bilgisi ile İslamiyet öncesi ve sonrası Türk tarihinin ana hatlarını ölçmeyi amaçlar. Bu başlık ilkokul öğretmeni adaylarından ayrıntılı uzmanlık değil, tarihsel süreci doğru sıralayabilme, önemli devletleri ve olayları tanıyabilme becerisi bekler. Konu üç ana bölümde ele alınır: tarih biliminin temel kavramları (çağlar, kaynaklar), İslamiyet öncesi Türk devletleri (Hunlar, Göktürkler, Uygurlar) ve İslamiyet sonrası Türk-İslam devletleri ile Osmanlı Devleti'nin temel dönemleri.

Tarih biliminin temel kavramları

Tarih, geçmişte yaşanan olayları yer, zaman ve neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilim dalıdır. İnsanlık tarihi, yazının bulunmasına göre ikiye ayrılır: tarih öncesi çağlar (yazının icadından önceki dönem; Taş Çağı ve Maden Çağı gibi alt dönemlere ayrılır) ve tarih çağları (yazının bulunmasıyla, MÖ 3200 yıllarında Sümerlerle başlayan dönem). Tarihe yardımcı bilim dalları arasında arkeoloji (kazı bilimi), paleografya (eski yazıları çözme), kronoloji (zaman bilimi) ve epigrafi (kitabe bilimi) sayılabilir. Tarihi kaynaklar da yazılı ve yazısız (kalıntı, eşya, kitabe) olmak üzere ikiye ayrılır.

İslamiyet öncesi Türk tarihi

Bilinen ilk Türk devleti Büyük Hun Devletidir; en güçlü döneminde Mete Han tarafından yönetilmiştir. Mete Han, "onlu sistem" adı verilen askeri teşkilatlanmayı kurmuş, bu düzen kendisinden sonraki tüm Türk devletlerinde uygulanmıştır. Kavimler Göçü, Avrupa Hunlarının (Batı Hun Devleti) baskısıyla Avrupa'da farklı kavimlerin yer değiştirmesi sonucunda ortaya çıkmış, bu göçler Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılmasında ve Orta Çağ'ın başlamasında etkili olmuştur.

Göktürkler, "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk topluluğudur. Göktürklerden kalan Orhun Abideleri (Kitabeleri), Türkçenin bilinen ilk yazılı belgeleridir ve Bilge Kağan, Kültigin ile Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir; bu abideler hem tarihî hem edebî açıdan büyük önem taşır. Uygurlar ise yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir; tarım ve ticaretle uğraşmışlar, kendilerine özgü Uygur alfabesini kullanmışlar ve Mani dinini benimseyerek savaşçılık özelliklerini bir ölçüde kaybetmişlerdir.

İslamiyet'in kabulü ve Türk-İslam devletleri

Türkler, Talas Savaşı'ndan (751) sonra Abbasilerle kurdukları yakın ilişkiler sonucunda kitleler hâlinde İslamiyet'i benimsemeye başlamıştır. İlk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır. Karahanlı döneminde Yusuf Has Hacip'in Kutadgu Bilig, Kaşgarlı Mahmut'un Divanü Lügati't-Türk adlı eserleri Türk-İslam kültürünün ilk önemli ürünleri arasında yer alır. Gazneliler, Türk-İslam dünyasında "sultan" unvanını ilk kullanan devlettir. Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul Bey tarafından kurulmuş; Alparslan döneminde kazanılan Malazgirt Zaferi (1071) ile Anadolu'nun kapıları Türklere açılmıştır. Selçuklularda Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri, dönemin önemli eğitim kurumlarındandır. Malazgirt sonrasında Anadolu'da kurulan Türkiye Selçuklu Devleti, Alaeddin Keykubat döneminde en parlak dönemini yaşamış, ancak Kösedağ Savaşı'nda (1243) Moğollara yenilerek zayıflamış ve dağılma sürecine girmiştir.

Osmanlı Devleti'nin kuruluşu ve yükselişi

Osmanlı Devleti, 1299 yılında Söğüt ve Domaniç yöresinde Osman Bey tarafından kurulmuştur. Orhan Bey döneminde Bursa başkent yapılmış, ilk düzenli ordu (Yaya ve Müsellemler) kurulmuş ve Rumeli'ye geçilmiştir. I. Murat (Hüdavendigâr) döneminde Yeniçeri Ocağı ve Divan-ı Hümayun kurulmuş, Kosova Savaşı kazanılmıştır. Yıldırım Bayezid döneminde Ankara Savaşı'nda (1402) Timur'a yenilinceye kadar hızlı bir genişleme yaşanmış; bu yenilgiyi Fetret Devri izlemiştir. II. Mehmet (Fatih), 1453'te İstanbul'un Fethini gerçekleştirerek Orta Çağ'ın kapanıp Yeni Çağ'ın başlamasına neden olmuş ve Osmanlı'yı imparatorluk hâline getirmiştir. Yavuz Sultan Selim, Mısır Seferi ile halifeliği Osmanlı'ya kazandırmıştır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde sınırlar en geniş hâline ulaşmış, bu döneme "Osmanlı'nın en güçlü ve en uzun dönemi" olarak "Kanuni Dönemi" ya da "Muhteşem Yüzyıl" denmiştir.