AYT Dil Bilgisi konu anlatımı

AYT Türk Dili ve Edebiyatı testinde dil bilgisi, TYT'deki gibi tek başına "bu ek nedir" ya da "bu sözcük hangi türdendir" sorularıyla sınırlı kalmaz; sözcüğün yapısı, cümledeki görevi ve cümlenin yapısı aynı soruda iç içe geçirilir. Bir sözcüğün bir cümlede sıfat, başka bir cümlede zarf olarak görev üstlenmesi; bir ekin kimi zaman yapım kimi zaman çekim eki olması; bir fiilin kimi zaman yüklem kimi zaman fiilimsi olarak cümleye bağlanması AYT'nin karakteristik soru tipidir.

Bu yüzden dil bilgisini parça parça değil, sözcük → ek → görev → cümle öğesi → cümle türü zinciri içinde bütünlük hâlinde çalışmak gerekir.

Yapım ekleri, sözcüğün türünü ve anlamını değiştirir, yeni bir sözcük türetir.

İsim çekim ekleri: çoğul eki (-ler/-lar), iyelik eki (kitab-ım, ev-in), hâl ekleri (-i belirtme, -e yönelme, -de bulunma, -den ayrılma, -in ilgi), eşitlik eki (-ce), yönelme-vasıta eki (-le/ile). Kişi ekleri (zamirden gelen: -m, -n, -k, -nız; ek fiilden gelen: -im, -sin, -iz) isim çekiminde iyelik ile karıştırılmamalıdır.

"Öğrenci-yim" ek fiil kişi eki, "öğrenci-m" iyelik ekidir; ikisi de birinci tekil kişiyi işaretlese de kökeni ve işlevi farklıdır.

Fiil çekim ekleri: haber (bildirme) kipleri (-di görülen geçmiş, -miş öğrenilen geçmiş, -yor şimdiki zaman, -r/-ar geniş zaman, -acak gelecek zaman) ve dilek kipleri (-e istek, -meli gereklilik, -se şart, -sin/-eyim emir) olmak üzere iki gruptur.

Dilek kiplerinde zaman bildirilmez; "gitmeli" cümlesi şimdiki, geçmiş ya da gelecek herhangi bir zamanda okunabilir. AYT'de bir fiilin haber kipi mi dilek kipi mi olduğunu, taşıdığı zaman-kiplik ayrımını sorgulayan sorular çıkar.

Ek fiil (ek eylem): isim soylu sözcükleri (isim, sıfat, zarf, edat grubu) yükleme dönüştüren "i-" fiilinin çekimli biçimleridir: "öğretmendir", "hastaydı", "mutluysa". Ek fiil ayrıca birleşik zamanlı fiil çekimlerini de kurar:

Bu çekimlerde asıl fiile ait kip, ek fiille birlikte ikinci bir zaman/kiplik katmanı kazanır; bu nedenle AYT'de "gel-i-yor-du" gibi bir çekimde kaç farklı zaman/kiplik anlamının iç içe geçtiği sorulabilir.

Fiilimsiler, fiil kök/gövdesine getirilen özel eklerle oluşur, çekim eki almazlar, yargı bildirmezler ama cümlede isim, sıfat ya da zarf gibi görev üstlenirler:

Bir fiilimsinin cümledeki görevini bulmak için, o sözü sildiğinizde cümlenin hangi ögesinin eksik kaldığına bakmak en pratik yöntemdir.

Birçok sözcük, cümledeki konumuna göre tür değiştirir:

Öğeler: yüklem, özne, nesne (belirtili/belirtisiz), dolaylı tümleç, zarf tümleci, edat tümleci. Öğe bulmada önce yüklem, sonra yükleme sorulan sorularla diğer öğeler bulunur.

• "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük türü/eki bakımından farklıdır?"
• "Bu cümledeki fiilimsilerin tür ve görevleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?"
• "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde birleşik zamanlı bir fiil kullanılmıştır?"
• "'İle' sözcüğünün bağlaç/edat olarak kullanıldığı cümle aşağıdakilerden hangisidir?"
• "Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapıca olumlu, anlamca olumsuzdur?"
• "Bu cümlenin öğeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?"

ÖSYM, tek bir cümle üzerinden birden fazla dil bilgisi kavramını (fiilimsi türü + ek fiil + cümle öğesi gibi) aynı anda sorgulayarak analitik düşünmeyi ölçer; bu yüzden cümleyi ek ek çözümlemek büyük avantaj sağlar.