puanlabs
Ücretsiz başla

AYT İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ve Geçiş Dönemi konu anlatımı

Türk Dili ve Edebiyatı · sınavda ortalama 1 soru çıkıyor

Edebiyat salonu

Dönemi, yazarı ve eseri bir hikâye gibi birbirine bağla.

8 bölüm · ~20 dk · 22 etkileşim

Hadi başlayalım! Bu konu 8 bölüm, yaklaşık 20 dakika. Arada sana küçük sorular soracağım.

1Konu özeti

İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önceki, Orta Asya bozkırlarında yaşanan göçebe/yarı göçebe hayatın izlerini taşıyan sözlü ve yazılı ürünlerini kapsar. Geçiş dönemi ise 11. yüzyılda, Karahanlı Devleti'nin İslamiyet'i resmî din olarak kabul etmesinin ardından ortaya çıkan; hem eski Türk kültürünün (hükümdar-halk ilişkisi, töre, hece ölçüsü) hem de yeni İslam-Arap-Fars kültürünün (aruz ölçüsü, mesnevi, dinî-tasavvufi kavramlar) izlerini bir arada taşıyan eserleri içerir. AYT bu konuda genellikle eser-yazar-dönem-özellik eşleştirmesi ve destan/sözlü ürün türlerinin ayırt edilmesi üzerinden analitik sorular sorar; bu yüzden tarihleri ezberden çok, her eserin hangi ihtiyaçtan doğduğunu ve hangi özelliği taşıdığını kavramak esastır.

Bozkırdan Karahanlı'ya
  1. İslamiyet öncesi

    Sözlü dönem

    Ozan, baksı, kam, şaman; kopuz eşliğinde doğaçlama söyleyiş.

  2. 8. yy

    Orhun (Köktürk) Yazıtları

    Bugünkü Moğolistan'da, Orhun Irmağı vadisinde; Türk edebiyatının ve devlet geleneğinin ilk yazılı belgesi.

  3. 11. yy

    Karahanlı Devleti İslamiyet'i resmî din olarak kabul etti

    Geçiş dönemi başladı.

  4. 1069-70

    Kutadgu Bilig

    Yusuf Has Hacib, Tavgaç Buğra Han'a sundu.

  5. 1072-74

    Divanü Lügati't-Türk

    Kaşgarlı Mahmud, Bağdat'ta yazdı.

2Sözlü dönem ürünleri

Önemli yerleri altını çizer gibi oku.

Yazının henüz yaygınlaşmadığı bu dönemde ürünler ozan, baksı, kam, şaman adı verilen kişilerce kopuz eşliğinde, doğaçlama biçimde söylenir ve kuşaktan kuşağa aktarılırdı. Dört temel ürünü kartları çevirerek öğren.

Konu kartları1 / 4

Destanları ait oldukları topluluklarla eşleştir.

Destan – topluluk0 / 5

Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.

Kırgızların Manas Destanı, dünyanın en uzun destanlarından biri kabul edilir.

3Yazılı dönem: Orhun ve Uygur metinleri

Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.

Konu kartları1 / 2

4Geçiş dönemi: dört temel eser

Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.

İslamiyet'in kabulünden sonra yazılan, hem eski Türk kültürünün hem yeni İslami-tasavvufi kültürün özelliklerini bir arada taşıyan dört temel eser vardır.

Konu kartları1 / 4

Kutadgu Bilig'in dört kahramanı

Eserin sembolik kahramanları birer kavramı temsil eder; bu eşleştirme AYT'de sık sorulur.

Kahraman – temsil ettiği kavram0 / 4

Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.

Metni yorumlaBir şık seç

Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

5Çözümlü örnekler

Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.

Örnek 1: Sagu nedir?

Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi sözlü Türk edebiyatı ürünlerinden sagunun tanımıdır?

Örnek 2: Yalnızca Kutadgu Bilig için doğru olan

Kutadgu Bilig ile Divanü Lügati't-Türk karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnızca Kutadgu Bilig için doğrudur?

Örnek 3: Orhun Yazıtları ile ilgili yanlış yargı

Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

Metni yorumlaBir şık seç

Kutadgu Bilig ile Orhun Yazıtları karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnızca Kutadgu Bilig için doğrudur?

6Sık yapılan hatalar

Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.

Doğru mu, yanlış mı?

  • Sagu, İslamiyet sonrası mersiyenin karşılığıdır.

  • Kutadgu Bilig mensur bir eserdir.

  • Divanü Lügati't-Türk içinde ilk Türk dünyası haritası bulunur.

  • Divan-ı Hikmet ağırlıklı olarak aruzla yazılmıştır.

  • İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devleti Uygurlardır.

7ÖSYM'de nasıl soruluyor

Önemli yerleri altını çizer gibi oku.

  • Sözlü dönem ürünlerinin (sav, sagu, koşuk, destan) tanımları karışık biçimde verilip doğru eşleştirme istenir.
  • Bir eserin adı verilip yazarı, yazıldığı dönem, nazım biçimi ve amacı hakkında doğru/yanlış yargılar sorulur.
  • Kutadgu Bilig'in dört sembolik kahramanı ile temsil ettikleri kavramlar (adalet, devlet, akıl, akıbet) eşleştirilir.
  • İki eser (örneğin Kutadgu Bilig – Divanü Lügati't-Türk, ya da Orhun Yazıtları – Divan-ı Hikmet) karşılaştırılıp yalnızca birine özgü bir özelliğin bulunması istenir.
  • Türk destanlarının hangi topluluğa (Saka, Hun, Göktürk, Uygur, Kırgız) ait olduğu sorulur.
  • Geçiş dönemi eserlerinin ortak özelliği (hem eski Türk kültürü hem İslami-tasavvufi unsurları taşıması) vurgulanarak bu eserlerden hangisinin belirli bir özelliği (aruz, hece, mensur, manzum) taşıdığı sorulur.

8Kısa tekrar

Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.

Eser–yazar eşleştirmesini son kez dene.

Eser – yazar0 / 5

Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.