Edebiyat salonu
Dönemi, yazarı ve eseri bir hikâye gibi birbirine bağla.
8 bölüm · ~15 dk · 15 etkileşim
Tanzimat Edebiyatı'nın ikinci kuşağından sonra Türk edebiyatına iki yeni topluluk damgasını vurur: Servet-i Fünun (Edebiyat-ı Cedide) ve ondan birkaç yıl sonra kurulan Fecr-i Âti. Bu anlatımda iki topluluğu, sanatçılarını ve eserlerini bir hikâye gibi birbirine bağlayacağız.
1Dönem çizelgesi
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
- 1896
Edebiyat-ı Cedide doğdu
Recaizade Mahmut Ekrem'in yönlendirmesiyle Tevfik Fikret Servet-i Fünun dergisinin başına geçti.
- 1896-1901
Servet-i Fünun (Edebiyat-ı Cedide, Yeni Edebiyat)
"Sanat sanat içindir"
- 1901
Dergi kapatıldı
Hüseyin Cahit Yalçın'ın "Edebiyat ve Hukuk" adlı çevirisi/makalesi bahane edildi.
- 1908
II. Meşrutiyet ilan edildi
Özgürlük ortamı oluştu.
- 1909
Fecr-i Âti (Geleceğin Aydınlığı) Encümen-i Edebîsi kuruldu
"Sanat şahsi ve muhteremdir"
- 1912
Fecr-i Âti dağıldı
Ortak bir edebiyat programı oluşturamadan kendiliğinden.
II. Abdülhamit döneminin baskıcı, sansürcü ortamında yazan Servet-i Fünuncular, toplumsal ve siyasal konulardan uzak durup "sanat sanat içindir" anlayışıyla bireysel temalara (aşk, hüzün, doğa, karamsarlık, kaçış) yönelmiştir.
2Servet-i Fünun'da dil ve biçim
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bu dönemde dil, Tanzimat'a göre daha ağır ve sanatlıdır; Arapça-Farsça tamlamalar, yeni ve süslü sözcükler yoğun biçimde kullanılır.
| Alan | Etkilenilen akım | Öne çıkan özellik |
|---|---|---|
| Şiir | Parnasizm (biçim mükemmelliği, "şekilde estetik") ve Sembolizm (sezgi, çağrışım, müzikalite) | Beyit yerine bent esas nazım birimi olur; serbest müstezat geliştirilir; sone (sonnet) gibi Batı nazım biçimleri denenir. |
| Roman ve hikâye | Realizm ve natüralizm | Sağlam kurgu, gözleme dayalı betimleme ve psikolojik tahlil öne çıkar; Türk edebiyatında Batılı anlamda "teknik olarak olgun roman" ilk kez bu dönemde verilir. |
Servet-i Fünun sanatçılarının şiirde en çok etkilendiği Fransız edebiyatı akımları aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
3Şiirin iki ustası
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
"Bu sanatçı, Rübab-ı Şikeste adlı tek şiir kitabıyla tanınır; başlangıçta 'sanat sanat içindir' anlayışına bağlıyken II. Meşrutiyet sonrası 'Sabah Olursa' ve 'Doksan Beşe Doğru' gibi şiirlerle toplumcu bir çizgiye geçmiştir."
Bu parçada sözü edilen sanatçı kimdir?
4Romanın üç ismi
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
"Türk edebiyatının Batılı anlamda ilk teknik açıdan kusursuz romanı sayılan bir eserde, sanatçı ruhlu Ahmet Cemil'in İstanbul'da yaşadığı hayal kırıklığı ve çöküş anlatılır."
Bu parçada sözü edilen roman ve yazarı hangisidir?
5Fecr-i Âti ve Ahmet Haşim
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Servet-i Fünun'un dağılmasının ardından, 1908'de II. Meşrutiyet'in ilan edilmesiyle oluşan özgürlük ortamında 1909'da Fecr-i Âti kurulur. Fecr-i Âtiler, "Sanat şahsi ve muhteremdir" ilkesini benimseyerek sanatı bireysel ve saygıya değer bir uğraş sayar; ancak belirgin bir dil ve teknik program oluşturamadan 1912'de kendiliğinden dağılırlar. Bu topluluktan günümüze kalıcı biçimde ulaşan tek büyük isim, sembolist şiirin Türk edebiyatındaki en güçlü temsilcisi Ahmet Haşim'dir.
"Bu şair, Fecr-i Âti topluluğundan gelmesine rağmen bu topluluğun tek kalıcı ismi olmuş; şiirde sembolizmin izlerini taşıyan, aruzla yazılmış 'Merdiven' ve 'O Belde' gibi şiirleriyle tanınmıştır."
Bu parçada sözü edilen sanatçı kimdir?
6Sık karıştırılanlar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
| Servet-i Fünun | Fecr-i Âti | |
|---|---|---|
| Yıllar | 1896-1901 | 1909-1912 |
| İlke | "Sanat sanat içindir" | "Sanat şahsi ve muhteremdir" |
| Yapı | Köklü bir edebiyat topluluğu | Kısa ömürlü ve programsız bir topluluk |
Servet-i Fünun ve Fecr-i Âti dönemleri karşılaştırıldığında aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
ÖSYM bu konuda genellikle şu soru tiplerini kullanır:
- Bir yazar/şair tanıtılıp adının veya bir eserinin sorulması ("Bu parçada sözü edilen sanatçı kimdir?").
- Eser-yazar-tema/akım eşleştirmesi yapılması ("Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?").
- Servet-i Fünun ile Tanzimat veya Fecr-i Âti arasındaki farkların karşılaştırılması.
- Dönemin dil, nazım şekli (bent, serbest müstezat) ve etkilendiği Batı akımlarının (Parnasizm, Sembolizm) sorulması.
- Boşluk doldurma biçiminde, bir cümledeki eksik bilgiyi (yazar adı, eser adı, akım adı) tamamlama.
Sorular genellikle çeldiricilerle doludur: benzer dönemlerin sanatçıları (Tevfik Fikret – Cenap Şahabettin, Halit Ziya – Mehmet Rauf, Servet-i Fünun – Fecr-i Âti) birbirine karıştırılacak şekilde kurgulanır.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
En çok sorulan kalıp eser-yazar eşleştirmesidir. Her eseri yazarıyla eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.