Edebiyat salonu
Dönemi, yazarı ve eseri bir hikâye gibi birbirine bağla.
9 bölüm · ~20 dk · 23 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Şiir bilgisi, AYT Türk Dili ve Edebiyatı testinde hem doğrudan bir dörtlük ya da beyit üzerinden ölçü ve uyak tespiti yaptıran hem de bu bilgiyi divan, halk ve modern şiirin karşılaştırılmasıyla birleştiren en teknik konulardan biridir. AYT'de verilen dörtlük ya da beyitler çoğu zaman kısadır ama çeldiriciler (bir dizenin hece sayısının bir eksik/fazla sayılması, rediften sonraki ortak sesin uyak sanılması gibi) ustaca yerleştirilmiştir; bu yüzden konuyu adım adım, aceleye getirmeden uygulamak gerekir.
2Nazım birimleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Nazım birimi, bir şiirde anlam ve yapı bakımından bir bütün oluşturan dize grubudur. Dört birimi kartlarla çevir.
3Ölçü (vezin)
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Ölçü, bir şiirdeki dizelerin ses bakımından belli bir düzene göre kurulmasıdır. Türk şiirinde üç temel ölçü kullanılmıştır.
4Uyak (kafiye) ve redif
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Bu ayrım, uyak sorularının can alıcı noktasıdır.
Örnek: "Dağlar-a bakar-ım" / "Yollar-ı bekler-im" dizelerinde "-ım/-im" ekleri hem ses hem işlev bakımından aynıysa (ikisi de birinci tekil kişi eki) bu rediftir; ancak "bakar/bekler" köklerindeki "-ar/-er" farklı görevdeki (biri geniş zaman eki) ses benzerliği ise uyaktır.
Uyak türleri
"Dertlere" ile "sertlere" sözcükleri arasındaki uyak türü aşağıdakilerden hangisidir?
5Uyak şemaları (kafiye düzeni)
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Dörtlüklerde uyak düzeni harflerle gösterilir.
| Şema | Ad | Not |
|---|---|---|
| aaaa ya da aaab | Düz uyak | |
| abab | Çapraz uyak | |
| abba | Sarma uyak | |
| aaxa | Mani tipi uyak | Üçüncü dize serbest, diğerleri kafiyeli |
| aa, ba, ca, da... | Gazel ve kaside | İlk beyitin iki dizesi kendi arasında, sonraki beyitlerin yalnızca ikinci dizeleri ilk beyitle kafiyeli |
| aa, bb, cc... | Mesnevi | Her beyit kendi içinde kafiyelenir |
Divan şiirinin temel biçimi olan gazel ve kasidede uyak düzeni aa, ba, ca, da... biçimindedir; mesnevide ise her beyit kendi içinde kafiyelenir: aa, bb, cc...
Bir gazelde ilk beytin iki dizesinin kendi arasında, sonraki beyitlerin yalnızca ikinci dizelerinin ilk beyitle kafiyeli olduğu (aa, ba, ca...) düzen aşağıdaki nazım şekillerinden hangisine özgüdür?
6Çözümlü örnekler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
"Bir garip rüzgâr gibi geçtim / Hiçbir yaprağı kıpırdatmadan" dizeleri hangi ölçüyle yazılmıştır?
"Dağlar-a bakar-ım dağlar-ı bekler-im" biçiminde kurulmuş bir dörtlükte, dize sonlarındaki "-ım/-im" ekleri için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
"Yârin dudağından getirilmiş Bir katre alevdir bu karanfil" dizelerindeki "getirilmiş" ve "karanfil" sözcükleri arasındaki uyak türü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Bir gazelin ilk beytinin iki dizesi kendi arasında, sonraki beyitlerin yalnızca ikinci dizeleri ilk beyitle kafiyeli ise bu uyak düzeni aşağıdakilerden hangisidir?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
8ÖSYM'de nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- "Aşağıdaki dizelerin hece sayısı/ölçüsüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?"
- "Bu dörtlükte redif ve uyak için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?"
- "Altı çizili sözcükler arasındaki uyak türü aşağıdakilerden hangisidir?" (yarım, tam, zengin, cinaslı ayrımı)
- "Bu şiirin uyak düzeni (abab, aabb, abba) aşağıdakilerden hangisidir?"
- "Aşağıdaki nazım şekillerinden hangisi beyit/dörtlük nazım birimiyle kurulmuştur?"
- "Bu dizelerin aruz/hece ölçüsüyle yazılıp yazılmadığına dair aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?"
ÖSYM'nin en sık kullandığı çeldirici yöntem, bir dizede rediften hemen önceki uyağı gizlemek ya da bir dizeye ulama/imale uygulayarak hece sayısını çeldirmektir; bu yüzden her soruda dizeleri yavaşça, ses ses okumak en güvenilir yoldur.
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Uyak şemasını adıyla eşleştir.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.