Edebiyat salonu
Dönemi, yazarı ve eseri bir hikâye gibi birbirine bağla.
8 bölüm · ~22 dk · 24 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Metin türleri konusu, AYT Türk Dili ve Edebiyatı testinde hem doğrudan tanım sorularıyla hem de kısa bir metin parçasından hareketle "bu metin hangi türe aittir" ya da "bu iki tür birbirinden nasıl ayrılır" sorularıyla karşımıza çıkar. Metinler, yazılış amacına göre iki büyük kümede toplanır.
AYT'de bu ayrımı bilmek yetmez; öğretici metinlerin kendi içindeki türlerini (makale, deneme, eleştiri, sohbet, röportaj) ve sanatsal metinlerin (roman, hikâye, şiir, tiyatro) birbirinden ayıran ince çizgileri de bilmek gerekir; çünkü ÖSYM soruları genellikle bu ince ayrımlar üzerine kuruludur.
2Öğretici metin türleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Beş ana türü kartları çevirerek tanı; her kartın ön yüzü ayırt edici anahtar özelliği verir.
Fıkra, gezi yazısı ve anı da öğretici metinler arasında sayılır; AYT bu türleri de zaman zaman karşılaştırmalı sorularda kullanır.
Bir gazetecinin, yalnızca ünlü bir sporcuyla yaptığı soru-cevap şeklindeki görüşmeyi olduğu gibi okura aktardığı yazı, röportajdan çok aşağıdakilerden hangisine örnektir?
3Sanatsal (edebî) metin türleri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
İki hikâye anlayışı
| Olay hikâyesi (Maupassant tarzı) | Durum (kesit) hikâyesi (Çehov tarzı) | |
|---|---|---|
| Yapı | Serim-düğüm-çözüm | Belirgin olay örgüsü ve sonuç bölümü yok |
| Son | Sürprizle biter | Sürpriz son yok |
| Konu | Olay | Günlük yaşamdan bir kesit, bir "an", bir ruh hâli |
Tiyatronun üç türü
Konusuna göre tiyatro üçe ayrılır: trajedi (yüksek tabakadan kişilerin acıklı olaylarını anlatan, kader vurgusu taşıyan), komedi (gülünç ve aksayan yönleri eleştiren) ve dram (hem acıklı hem gülünç ögeleri, her kesimden insanı bir arada barındıran modern tür).
Yüksek tabakadan kişilerin acıklı olaylarını, kader kavramını ön plana çıkararak anlatan, sonunda genellikle ölüm ya da büyük bir yıkımla biten tiyatro türü aşağıdakilerden hangisidir?
4Öğretici ile sanatsal metni ayıran ölçütler
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Bir metnin öğretici mi sanatsal mı olduğunu ayırt etmek için şu üç soru sorulmalıdır. Verdiğin yanıtlar, metnin hangi büyük kümeye ait olduğunu netleştirir.
5Çözümlü örnekler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Bir yazar, "Yalnızlık üzerine" başlıklı yazısında konuyu kanıtlama kaygısı gütmeden, kendi iç dünyasından örneklerle, sohbet eder gibi serbestçe ele almıştır. Bu yazı türü aşağıdakilerden hangisidir?
Bir gazeteci, bir maden kazasının ardından bölgeye giderek işçilerle, yakınlarıyla ve yetkililerle görüşmüş; gözlemlerini, fotoğrafları ve tanık ifadelerini bir araya getirerek kapsamlı bir yazı hazırlamıştır. Bu metin türü aşağıdakilerden hangisidir?
Bir hikâyede belirgin bir olay örgüsü, sürpriz bir son ya da düğüm-çözüm yapısı yoktur; yazar, bir akşam vakti bir kahvehanede oturan yaşlı bir adamın iç sıkıntısını, çevresindeki sıradan ayrıntılarla birlikte kısaca yansıtmıştır. Bu hikâye anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?
Bir metinde kişiler yalnızca karşılıklı konuşmalarıyla (diyalog) tanıtılmakta, anlatıcı araya girmemekte, olayın geçtiği yer ve zaman sahne yönergeleriyle belirtilmektedir. Bu metin türü aşağıdakilerden hangisidir?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Mülakat yalnızca bir kişiyle yapılan soru-cevaba dayanır; röportaj ise daha kapsamlıdır.
Eleştiri, yazarın kişisel beğenisini söylediği yazıdır.
Denemede yazar düşüncesini nesnel kanıtlarla ispatlar.
Olay hikâyesinde serim-düğüm-çözüm yapısı ve sürpriz son bulunur.
Tiyatroda olaylar bir anlatıcı aracılığıyla aktarılır.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- "Aşağıdaki parçada sözü edilen yazı türü aşağıdakilerden hangisidir?" (makale, deneme, eleştiri, sohbet, röportaj arasında ayırt etme)
- "Bu parçadan hareketle sözü edilen edebî tür (roman, hikâye, şiir, tiyatro) aşağıdakilerden hangisidir?"
- "Aşağıdakilerden hangisi öğretici metinlerin/sanatsal metinlerin ortak özelliklerinden değildir?"
- "Olay hikâyesi ile durum hikâyesinin karşılaştırıldığı bir parçada hangi özelliğin hangi türe ait olduğunu bulma."
- "Röportaj ile makale/mülakat arasındaki farkla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?"
ÖSYM genellikle kısa bir örnek metin ya da metnin özelliklerini sıralayan bir açıklama verip öğrenciden bu ipuçlarından türü çıkarmasını ister; bu yüzden her türün ayırt edici tek bir anahtar özelliğini (makalede kanıt, denemede serbestlik, röportajda saha araştırması, tiyatroda gösterime dayalılık gibi) net biçimde bilmek, doğru seçime en hızlı yoldur.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Her türü ayırt edici özelliğiyle eşleştir.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.