Edebiyat salonu
Dönemi, yazarı ve eseri bir hikâye gibi birbirine bağla.
8 bölüm · ~25 dk · 31 etkileşim
Halk edebiyatı, İslamiyet'in kabulünden sonra Anadolu'da, çoğunlukla okuma yazma bilmeyen ya da medrese eğitimi almamış halk kesimleri arasında, hece ölçüsü ve yalın bir dille oluşan sözlü ağırlıklı bir edebiyat geleneğidir. Divan edebiyatının aksine saray ve medrese çevresi değil, köy-kasaba hayatı, göçebe kültür ve tekke çevresi bu edebiyatın kaynağıdır.
1Üç kol: anonim, âşık, tekke
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
AYT'de halk edebiyatı üç ana kol üzerinden sorulur: anonim halk edebiyatı (ortak, kime ait olduğu bilinmeyen ürünler), âşık edebiyatı (saz şairlerinin kendine özgü, çoğunlukla imzalı ürünleri) ve tekke-tasavvuf edebiyatı (dinî-tasavvufi içerikli, tarikat çevresinde oluşan ürünler). Sınav, bu üç kolun nazım şekillerini, ölçülerini ve temsilci şairlerini karıştırmadan ayırt etmeyi ister.
| Kol | Söyleyen | Başlıca ürünler |
|---|---|---|
| Anonim halk edebiyatı | Belli değil, halkın ortak malı | mani, türkü, ninni, ağıt, tekerleme, bilmece, masal, fıkra, efsane, halk hikâyeleri |
| Âşık edebiyatı | Âşık; genellikle son dörtlükte mahlas anar | koşma, semai, varsağı, destan |
| Tekke-tasavvuf edebiyatı | Tarikat çevresinde yetişen şairler | ilahi, nefes, nutuk, şathiye, devriye |
2Anonim halk edebiyatı
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Söyleyeni belli olmayan, halkın ortak malı sayılan ürünlerdir; kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılır, zamanla değişikliğe uğrayabilir.
3Âşık edebiyatı (saz şiiri)
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- yüzyıldan itibaren, tekke kültürü ile göçebe/yarı göçebe halk kültürünün birleşmesiyle oluşan bir gelenektir. Âşıklar; saz eşliğinde, hece ölçüsüyle, doğaçlama (irticalen) şiirler söyler; genellikle şiirlerinin son dörtlüğünde kendi mahlaslarını anarlar (bu da halk şiirini, mahlassız olan anonim halk şiirinden ayıran önemli bir özelliktir).
- I.Mani – 7'li hece, tek dörtlük
- II.Koşma – 11'li hece, âşık edebiyatı
- III.Semai – 11'li hece, âşık edebiyatı
- IV.Varsağı – 8'li hece, Karacaoğlan
Numaralanmış bilgilerden hangisi yanlıştır?
Bir öğrenci, elindeki şiirin 11'li hece ölçüsüyle yazıldığını, dörtlükler hâlinde olduğunu ve son dörtlükte şairin mahlasının geçtiğini tespit ediyor. Bu şiir aşağıdaki nazım şekillerinden hangisi olabilir?
4Âşık edebiyatının büyük isimleri
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Önemli âşıklar: Köroğlu (16. yy, yiğitlik ve mertlik temalı koçaklamalarıyla tanınır), Karacaoğlan (17. yy, aşk ve doğa şiirlerinin ve varsağının en büyük ustası), Âşık Ömer (17. yy, koşma ve destanlarıyla tanınır), Gevheri (17. yy), Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihni (18-19. yy), Dadaloğlu (19. yy, göç ve yiğitlik temalı destan ve koçaklamalarıyla tanınır).
- 16. yy
Köroğlu
Yiğitlik ve mertlik temalı koçaklamalar.
- 17. yy
Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevheri
Karacaoğlan aşk-doğa şiirleri ve varsağının en büyük ustasıdır; Âşık Ömer koşma ve destanlarıyla tanınır.
- 18-19. yy
Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihni
Âşık geleneğinin sürdürücüleri.
- 19. yy
Dadaloğlu
Göç ve yiğitlik temalı destan ve koçaklamalar.
Karacaoğlan ile Dadaloğlu karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yalnızca Dadaloğlu için söylenebilir?
5Tekke-tasavvuf edebiyatı
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Tarikat çevresinde yetişen, dinî-tasavvufi düşünceyi (Allah sevgisi, insan-ı kâmil olma, dünyanın geçiciliği) halka ulaştırmayı amaçlayan şairlerin oluşturduğu koldur. Hem hece hem aruzla yazılabilir, ama halk kesimine seslendiği için çoğunlukla hece ölçüsü tercih edilmiştir.
Yukarıdaki alıntıdaki dizeler ("Elif okuduk, be dedik / Dört kitabı biz de bildik / Bir mürşide biz de geldik / Andan içeri neyleyelim.") hangi nazım şekline örnektir?
- I.Nefes
- II.Koşma
- III.İlahi
- IV.Nutuk
Yukarıdakilerden hangileri tekke-tasavvuf edebiyatına aittir?
6Tekke şairleri
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aşağıdaki şair-tür eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Bir dörtlük ya da şiir parçası verilip hece sayısı, uyak düzeni ve kavuştak/mahlas varlığına bakılarak nazım şeklinin (mani, koşma, semai, varsağı, ilahi, nefes...) bulunması istenir.
- Anonim halk edebiyatı, âşık edebiyatı ve tekke-tasavvuf edebiyatı arasındaki ayrım; bir ürünün hangi kola ait olduğu sorularak ölçülür.
- Şair-eser-tür eşleştirmeleri sorulur (Karacaoğlan-varsağı, Dadaloğlu-destan/koçaklama, Yunus Emre-ilahi/Risaletü'n Nushiyye, Pir Sultan Abdal-nefes).
- Koşmanın konusuna göre aldığı adlar (güzelleme, taşlama, koçaklama) karıştırılarak sorulur.
- İki şair ya da iki nazım şekli karşılaştırılıp yalnızca birine özgü bir özelliğin bulunması istenir.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.