AYT Edebi Akımlar konu anlatımı

Batı edebiyatında ortaya çıkan edebi akımlar, hem dünya edebiyatını hem de Tanzimat'tan itibaren Türk edebiyatını derinden etkilemiştir. AYT'de bu konu, bir akımın temel özelliklerinin tanınması ve doğru temsilcilerle eşleştirilmesi üzerine kuruludur.

Akımlar tarihsel sırayla incelendiğinde her birinin bir öncekine tepki olarak doğduğu görülür: Klasisizmin akla ve kurala bağlılığına tepki olarak Romantizm duyguyu ve hayal gücünü öne çıkarır; Romantizmin aşırı öznelliğine tepki olarak Realizm nesnel gözlemi esas alır; Realizmin yetersiz bulunan yönlerine Natüralizm bilimsel/deneysel bir yöntemle yanıt verir. Şiirde ise Parnasizmin biçim mükemmeliyetçiliğine tepki olarak Sembolizm sezgiyi ve çağrışımı öne çıkarır; 20. yüzyıl başında da bilinçaltını ve rüyayı merkeze alan Sürrealizm (Gerçeküstücülük) doğar.

Klasisizm (17. yüzyıl, Fransa): Akla ve kurallara dayanır; "üç birlik kuralı" (zaman, mekân, olay birliği) geçerlidir. Konular eskiçağ (Yunan-Latin) mitolojisinden alınır, insan tipleri evrensel ve genel-geçerdir ("tip" yaratma); duygudan çok akıl ön plandadır, dil açık, sade ama soyludur.

Romantizm (18-19. yüzyıl, Fransa/Almanya): Akla değil duyguya ve hayal gücüne dayanır; birey ön plandadır, iyi-kötü/güzel-çirkin karşıtlığı (grotesk-yüce) bir aradadır, doğaya dönüş ve milliyetçilik duyguları işlenir, tarihsel ve egzotik konular sevilir.

Realizm (19. yüzyıl ortası, Fransa): Gözlem ve belgeye dayanır; yazar kendi duygu ve düşüncesini gizleyerek toplumu ve insanı olduğu gibi, nesnel bir dille yansıtır; tip yaratma önemlidir.

Natüralizm (19. yüzyıl sonu, Fransa): Realizmin devamıdır; insan davranışlarının kalıtım ve çevre koşullarıyla (determinizm) bilimsel bir yöntemle açıklanabileceğini savunur, "deneysel roman" anlayışını geliştirir.

Parnasizm (19. yüzyıl, şiirde, Fransa): "Sanat sanat içindir" ilkesiyle biçim mükemmeliyetini, nesnelliği ve plastik güzelliği önemser; duygusallıktan kaçınır.

Sembolizm (19. yüzyıl sonu, şiirde, Fransa): Sezgiye, çağrışıma ve müzikaliteye dayanır; anlam açık değil örtüktür, sözcükler doğrudan anlamlarından çok çağrıştırdıklarıyla değer kazanır.

Sürrealizm/Gerçeküstücülük (20. yüzyıl başı, Fransa): Sigmund Freud'un bilinçaltı kuramından etkilenir; rüya, bilinçaltı ve "otomatik yazı" tekniğiyle akıl dışı, mantık ötesi bir anlatım kurar. 1924'te André Breton'un yayımladığı Sürrealist Bildirge ile akım resmiyet kazanır; diğer temsilcileri Louis Aragon ve Paul Éluard'dır.

Türk edebiyatında bu akımların izleri açıkça görülür: Tanzimat döneminde Şinasi ve Namık Kemal klasisizm ve romantizmden etkilenmiş, Recaizade Mahmut Ekrem ve Sami Paşazade Sezai ile realizm-natüralizm Türk romanına girmeye başlamıştır. Servet-i Fünun döneminde Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin parnasizm ve sembolizmden etkilenirken, Halit Ziya Uşaklıgil'in romanlarında realist-natüralist bir gözlem egemendir. Ahmet Haşim'in şiiri ise doğrudan sembolizmin Türk edebiyatındaki en güçlü yansımasıdır.

• Bir akımın özellikleri tanımlanıp adının sorulması ("Bu parçada sözü edilen akım aşağıdakilerden hangisidir?").
• Akım-temsilci eşleştirmesi ("Aşağıdaki akım-sanatçı eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?").
• İki akımın karşılaştırılarak farklarının sorulması (Realizm-Natüralizm, Parnasizm-Sembolizm gibi).
• Türk edebiyatındaki bir dönemin veya sanatçının hangi Batı akımından etkilendiğinin sorulması.
• Akımların kronolojik gelişiminin ve birbirine tepki ilişkisinin sorulması.