ÖABT Türkçe Anlatım Bozuklukları konu anlatımı

Anlatım bozuklukları, bir cümlenin ya anlam (mantık) bakımından ya da yapı (dil bilgisi) bakımından kurallara aykırı, eksik ya da çelişkili biçimde kurulmasından kaynaklanan hatalardır. Bu konu, ÖABT Türkçe alan sınavında en yoğun soru getiren başlıklardan biridir; çünkü öğretmen adayının hem kendi yazılı anlatımını doğru kurabilmesi hem de öğrenci metinlerindeki hataları tanıyıp gerekçesiyle açıklayabilmesi beklenir. Anlatım bozuklukları temelde ikiye ayrılır: anlam (mantık) bozuklukları, bir cümledeki sözcüklerin ya da yargıların birbiriyle çelişmesinden, gereksiz yere tekrar edilmesinden ya da mantıksal bir bağın kurulamamasından kaynaklanır; yapı (dil bilgisi) bozuklukları ise cümlenin ögeleri, ekleri ya da bağlaçları arasındaki dil bilgisel uyumun bozulmasından kaynaklanır. ÖABT’de bu iki grup arasındaki ayrımın ve her bir alt türün kendine özgü belirtisinin (çelişen sözcük çifti, eksik ek, ortak öge uyumsuzluğu, çatı uyumsuzluğu vb.) tanınması istenir.

Anlam (mantık) bozuklukları

Yapı (dil bilgisi) bozuklukları

Örnek 1: “Yazıda birçok yanlış yazım hataları vardı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu belirleyiniz. — “Yanlış” ve “hata” sözcükleri anlamca birbirini karşılar; bir yazım hatası zaten bir yanlışlıktır. Bu iki sözcüğün bir arada kullanılması gereksiz sözcük tekrarına, dolayısıyla anlam (mantık) bozukluğuna yol açar. Doğru kullanım “Yazıda birçok yazım yanlışı/hatası vardı.” biçiminde olmalıdır.

Örnek 2: “Sınıf başkanı seçimi bugün yapılacak.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu belirleyiniz. — Seçilecek olan kişi değil, “başkanlık” görevidir; bu nedenle tamlamada bir ek eksikliği vardır. Doğru kullanım “Sınıf başkanlığı seçimi bugün yapılacak.” biçiminde, tamlanana “-lık” yapım eki eklenerek kurulmalıdır. Bu, tamlama eki eksikliğinden kaynaklanan bir yapı bozukluğudur.

Örnek 3: “Onu çok seviyor ve saygı duyuyorum.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu belirleyiniz. — “Seviyor” fiili belirtili nesne (onu) isterken, “saygı duyuyorum” fiili dolaylı tümleç (ona) ister. Farklı öge gerektiren bu iki fiil için cümlede tek bir ortak öge (“onu”) kullanılmıştır; bu, ortak kullanım (öge ortaklığı) hatasından kaynaklanan bir yapı bozukluğudur. Doğru kullanım “Onu çok seviyor ve ona saygı duyuyorum.” biçiminde olmalıdır.

Örnek 4: “Sokakları temizledi ve çöpler toplandı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunu belirleyiniz. — Cümlenin ilk bölümündeki “temizledi” fiili etken çatılıdır ve öznesi belirli bir kişidir; “ve” bağlacıyla bağlanan ikinci bölümdeki “toplandı” fiili ise edilgen çatılıdır ve öznesi “çöpler”dir. İki farklı özneye sahip, çatı bakımından tutarsız bu bağlanma bir yapı bozukluğudur. Doğru kullanım için iki fiilin de aynı çatıda olması gerekir; örneğin “Sokakları temizledi ve çöpleri topladı.”