ÖABT Türkçe Yazım ve Noktalama konu anlatımı

Yazım (imlâ), bir dildeki sözcüklerin ortak, standart bir biçimde yazıya geçirilmesini sağlayan kurallar bütünüdür; noktalama ise metindeki anlam birimlerini (cümle, ara söz, sıralama, alıntı vb.) görsel işaretlerle düzenleyerek okurun metni doğru biçimde anlamlandırmasına yardımcı olur. Türkçede yazım ve noktalamanın temel kaynağı Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu'dur. ÖABT Türkçe alanında bu konu, hem doğrudan kural bilgisini ölçen sorularla hem de örnek cümleler üzerinden hatalı/doğru kullanımın ayırt edilmesini gerektiren uygulamalı sorularla sıkça karşımıza çıkar; çünkü bir Türkçe öğretmeninin en temel yeterliklerinden biri, öğrencilerine doğru yazım ve noktalama alışkanlığı kazandırabilmesidir.

Büyük harflerin kullanımı

Cümlenin ilk sözcüğü, özel adlar (kişi, yer, kurum, millet, dil, din, dünya görüşü adları), unvanlarla birlikte kullanılan özel adlar ve tarihî olay/dönem adları büyük harfle başlar. Özel ada dâhil olmayan unvan, akrabalık ya da meslek adları (öğretmen, doktor, amca) cümle içinde küçük harfle yazılır; ancak "Ayşe Hanım, Mehmet Bey, Atatürk" gibi örneklerde unvan özel adla bütünleştiği için büyük harfle başlar.

Bitişik ve ayrı yazılan sözcükler

Türkçede iki sözcüğün birleşmesiyle oluşan ve anlam kayması gösteren ya da ses olayına uğrayan birleşik sözcükler (hanımeli, herhangi, biraz, günaydın, sabahleyin gibi) bitişik yazılır. Buna karşılık anlamını koruyan ve her ögesi kendi vurgusunu taşıyan birleşik sözcükler (açık hava, güzel sanatlar, demir yolu gibi bazı örnekler) ayrı yazılır. Bu ayrım, TDK'nin madde madde belirlediği örnek listeleriyle öğrenilir ve sınavlarda en çok karıştırılan yazım konularından biridir.

Sayıların yazımı

Büyük sayılar sondan başlanarak üçlü gruplara ayrılır ve araya nokta konur (1.250.000); ondalık kesirler virgülle gösterilir (25,3); saatler ise nokta ile ayrılır (14.30). Sıra sayıları rakamla yazıldığında ek kesme işaretiyle ayrılır (3'üncü) ya da sayıdan sonra nokta konularak ek hiç yazılmaz (3.).

Kısaltmaların yazımı

Kısaltmalara ek getirilirken kısaltmanın yazılışı değil okunuşu esas alınır ve ek kesme işaretiyle ayrılır: TDK'nin (te-de-ka), cm'yi (santimetreyi). Bazı kısaltmalar büyük harfle (TBMM), bazıları ise küçük harfle (dk., sn., cm) yazılır; bu, kısaltmanın kurumsal ya da birimsel niteliğine göre değişir.

de/da bağlacı ve -de/-da hâl eki

Bağlaç olan "de/da" her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin temel yargısı bozulmaz (Sen de gel.). Bulunma hâli eki olan "-de/-da" ise bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında hem anlam hem yapı bozulur (Evde kal.). Bu ikisinin ayırt edilmesi, cümleden çıkarma testiyle yapılır.

ki bağlacı ve -ki eki

Bağlaç olan "ki" bağımsız bir sözcüktür ve her zaman ayrı yazılır (Bilirim ki bu iş kolay değildir). Sıfat yapan ilgi eki "-ki" ise bitişik yazılır (sabahki, benimki, duvardaki); bu ek zamanı, yeri ya da aidiyeti bildiren isimlere gelir ve isim durum eki alan sözcüklere eklenerek yeni bir sıfat oluşturur.

Pekiştirme ve ikilemelerin yazımı

Pekiştirmeli sıfatlarda sözcüğün ilk hecesi alınır, hece sonuna m, p, r, s ünsüzlerinden biri getirilerek pekiştirme hecesi oluşturulur ve bu hece köke bitişik yazılır: sapsarı, güpgüzel, dosdoğru, tertemiz. İkilemeler ise eş, yakın ya da zıt anlamlı sözcüklerin ya da yansıma seslerin yan yana kullanılmasıyla oluşur ve aralarına virgül konmadan ayrı yazılır (aşağı yukarı, düşe kalka, şırıl şırıl).

Yabancı özel adların ve kısaltmaların yazımı

Yabancı özel adlara Türkçe ekler kesme işaretiyle ayrılarak getirilir (Shakespeare'in, New York'ta); özel ada dâhil olmayan ortak adlar ise küçük harfle yazılır. Yer adı bileşenleri (göl, dağ, deniz gibi) özel adın bir parçası olduğunda büyük harfle yazılır (Cenevre Gölü).

Noktalama işaretleri

Nokta cümlenin ve kısaltmaların sonuna konur; virgül eş görevli sözcük/söz öbeklerini ve sıralı cümleleri ayırır; noktalı virgül, ögeleri arasında virgül bulunan sıralamaları ya da anlamca ilişkili bağımsız yargıları ayırır; iki nokta, kendisinden sonra açıklama/örnek/sayma gelecek cümlenin sonuna konur; üç nokta tamamlanmamış ya da kasıtlı olarak yarım bırakılan cümleleri gösterir. Kesme işareti özel adlara ve kısaltmalara gelen ekleri ayırırken cins isimlere gelen eklerde kullanılmaz. Tırnak işareti başkasından aktarılan sözleri, parantez ise cümlenin akışını bozmadan verilen ek açıklamaları gösterir. Kısa çizgi hece ve sözcükler arasındaki bağlantıyı, uzun çizgi ise karşılıklı konuşmaların başını ve ara sözleri gösterir.

Örnek 1: "Kitap-cı" sözcüğü neden "kitapçı" biçiminde yazılır? — Bu, ünsüz benzeşmesi (sertleşmesi) kuralının bir sonucudur; sert ünsüzle biten "kitap" sözcüğüne "c" ile başlayan bir ek geldiğinde ek sertleşerek "ç"ye dönüşür. Bu, ses bilgisi kuralının doğrudan yazıma yansımasıdır.

Örnek 2: "Sen de bilirsin ki bu iş kolay değildir." cümlesinde "de" ve "ki" neden ayrı yazılır? — Her iki sözcük de bağımsız bağlaç göreviyle kullanılmıştır; "de" cümleden çıkarıldığında ("Sen bilirsin ki...") temel yargı bozulmaz, "ki" ise iki yargıyı birbirine bağlayan bağımsız bir sözcüktür. Bu nedenle ikisi de ayrı yazılır.

Örnek 3: "TDK'nin hazırladığı Yazım Kılavuzu" ifadesinde kesme işareti neden kullanılmıştır? — "TDK" bir kısaltma olduğundan aldığı ek, kısaltmanın yazılışına değil okunuşuna (te-de-ka) göre belirlenir ve kesme işaretiyle ayrılır. Ayrıca "Yazım Kılavuzu" bir eserin özel adı olduğu için her iki sözcüğü de büyük harfle başlar.

Örnek 4: "Sınava girecek öğrencilerin getirmesi gerekenler şunlardır: kimlik, kalem, silgi." cümlesinde iki nokta ve virgül nasıl işlev görür? — İki nokta, kendisinden sonra bir sayma/örnekleme geleceğini bildirmek için cümlenin ilk bölümünün sonuna konmuştur; virgüller ise sayılan ögeleri (kimlik, kalem, silgi) birbirinden ayırmak için kullanılmıştır.