ÖABT Türkçe Cümle Bilgisi (Ögeler ve Cümle Türleri) konu anlatımı

Cümle bilgisi, bir cümleyi oluşturan ögelerin (yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) belirlenmesini ve cümlelerin yüklemin türüne, yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılmasını kapsar. ÖABT Türkçe’de bu konu, bir cümledeki ögelerin doğru tespit edilmesini (özellikle edilgen çatılı cümlelerde gerçek özne ile sözde özne arasındaki ayrımı), kurallı-devrik cümle ayrımını ve birleşik cümle türlerinin (şartlı, ki’li, iç içe, fiilimsili/girişik) birbirinden ayırt edilmesini ölçen sorularla sınavda sık sık karşımıza çıkar. Öge analizi yapılırken önce yüklem, sonra sırasıyla özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci aranması önerilen yöntemdir; çünkü her ögenin yüklemle ilişkisi farklı bir soru kalıbıyla ortaya çıkar.

Cümlenin ögeleri

Yüklem: Cümlede yargıyı bildiren, iş, oluş, hareket ya da durumu anlatan çekimli fiil ya da ek fiil almış isim soylu sözcüktür. Cümle çözümlemesine her zaman yüklem bulunarak başlanır.

Özne: Yüklemde bildirilen işi yapan, oluşu yaşayan ya da durumun kendisiyle ilgili olduğu ögedir; yükleme “kim, ne” sorularının sorulmasıyla bulunur. Etken çatılı cümlelerde gerçek özne bulunurken, edilgen ya da dönüşlü çatılı cümlelerde işi gerçekte yapan belirsiz olabilir ve nesne konumundaki öge sözde özne gibi görünebilir (“Kitap okundu.” cümlesinde “kitap” sözde öznedir, gerçek özne belirsizdir). Bazı cümlelerde özne, kişi ekinden anlaşılan gizli bir özne olabilir (“Okula gittim.” → gizli özne “ben”).

Nesne: Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlık ya da kavramdır. Belirtme hâli eki (-i) almış nesneye belirtili nesne, yalın hâlde bulunan nesneye belirtisiz nesne denir; “neyi/kimi” sorusu belirtili nesneyi, “ne” sorusu belirtisiz nesneyi bulur.

Dolaylı tümleç: Yüklemin bildirdiği işin yöneldiği yeri, yönü ya da kaynağı bildiren, -e/-de/-den hâl eklerinden birini almış ögedir; “nereye, nerede, nereden, kime, kimden” sorularıyla bulunur.

Zarf tümleci: Yüklemi zaman, durum, miktar ya da yön bakımından niteleyen, çoğunlukla hâl eki almayan (zarf, edat grubu, bağ-fiil grubu) ögedir; “ne zaman, nasıl, ne kadar” sorularıyla bulunur.

Yüklemin türüne göre cümleler

• Fiil cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir: “Çocuklar bahçede oynadı.”
• İsim (ad) cümlesi: Yüklemi isim soylu bir sözcük olup ek fiil (-dır/-dir, i-di, i-se, i-miş) alan cümledir: “Bu ev çok eskidir.”

Yüklemin yerine göre cümleler

• Kurallı (düz) cümle: Yüklemi sonda olan cümledir.
• Devrik cümle: Yüklemi sonda olmayan, bir ögeyi vurgulamak amacıyla yüklemin yer değiştirdiği cümledir; yalnızca şiire özgü değildir, günlük konuşmada da sık kullanılır.

Anlamına göre cümleler

Olumlu/olumsuz cümle (yargının gerçekleşip gerçekleşmediği), soru cümlesi (soru eki “mi/mı”, soru sözcüğü ya da tonlamayla kurulur), ünlem cümlesi (duygu yoğunluğu bildirir) ve şart (koşul) cümlesi bu ölçüte göre ortaya çıkan türlerdir.

Yapısına göre cümleler

• Basit (yalın) cümle: Tek bir yargı, tek bir çekimli yüklem içerir.
• Birleşik cümle: Bir temel cümle ile ona bağlı bir ya da daha fazla yardımcı yargıdan oluşur.
  • Şartlı birleşik cümle: Yardımcı yargı -sa/-se dilek-şart ekiyle kurulur: “Erken kalkarsan trene yetişebilirsin.”
  • Ki’li birleşik cümle: Temel cümle ile yardımcı cümle “ki” bağlacıyla birbirine bağlanır: “Duydum ki sınav iptal edilmiş.”
  • İç içe birleşik cümle: Bir cümle (çoğunlukla alıntı biçiminde), temel cümlenin bir ögesi olarak kullanılır: “‘Yarın geliyorum.’ dedi.”
  • Fiilimsili (girişik) birleşik cümle: Yardımcı yargı bir fiilimside (isim-fiil, sıfat-fiil, bağ-fiil) toplanır: “Eve gelince beni ara.”
• Sıralı cümle: Birden fazla yargı, bir bağlaç kullanılmadan virgül veya noktalı virgülle art arda sıralanır: “Yağmur yağdı, sokaklar sular altında kaldı.”
• Bağlı cümle: Birden fazla yargı, bir bağlaçla (ve, ama, çünkü, fakat, veya vb.) birbirine bağlanır: “Çok çalıştı ve başarılı oldu.”

Örnek 1: “Bahçedeki çiçekler geçen hafta sulandı.” cümlesinin öznesini değerlendiriniz. — Fiil edilgen çatılıdır (-n eki), gerçek özne yani çiçekleri sulayan kişi belirtilmemiştir. “Çiçekler” nesne konumundan özne konumuna geçmiş bir sözde öznedir; cümlede gerçek bir özne yoktur, yalnızca sözde özne vardır.

Örnek 2: “Kardeşim dün akşam bana çok güzel bir hediye aldı.” cümlesinin ögelerini çözümleyiniz. — Yüklem “aldı”dır. “Kardeşim” özne, “dün akşam” zarf tümleci, “bana” dolaylı tümleç (-e hâl eki almış, işin yöneldiği kişi), “çok güzel bir hediye” ise yalın hâlde bulunduğu (hâl eki almadığı) için belirtisiz nesnedir.

Örnek 3: “Duydum ki yarın sınav iptal edilmiş.” cümlesinin yapısını belirleyiniz. — Cümle iki yargıdan oluşur: “(Ben) duydum” temel cümle, “yarın sınav iptal edilmiş” ise yardımcı cümledir; bu iki yargı “ki” bağlacıyla birbirine bağlandığı için cümle ki’li birleşik cümledir.

Örnek 4: “Eve gelince beni hemen ara.” cümlesinin yapısını değerlendiriniz. — “Gelince” sözcüğü “-ince” bağ-fiil ekiyle kurulmuş bir fiilimsidir ve yardımcı yargıyı (eve gelme) temel cümleye (arama) zarf tümleci olarak bağlar. Yardımcı yargı bağımsız bir cümle biçiminde değil bir fiilimside toplandığı için bu cümle fiilimsili (girişik) birleşik cümle örneğidir.