Edebiyat salonu
Dönemi, yazarı ve eseri bir hikâye gibi birbirine bağla.
6 bölüm · ~16 dk · 20 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Türk Halk Edebiyatı, İslamiyet öncesinden başlayarak günümüze uzanan, sözlü gelenek içinde doğup gelişen, hece ölçüsüne ve dörtlük/beyit gibi yalın nazım birimlerine dayanan geniş bir edebiyat geleneğidir. Bu alan üç ana kolda incelenir: anonim halk edebiyatı (kime ait olduğu bilinmeyen, sözlü gelenekle nesilden nesile aktarılan ürünler), âşık edebiyatı (belli bir âşığa/ozana mal edilen, saz eşliğinde söylenen şiirler) ve tekke (tasavvuf) edebiyatı (tarikat çevrelerinde, dinî-tasavvufi içerikle oluşan ürünler). ÖABT Türkçede bu konudan nazım şekillerinin tanımları, temsilci isimler ve eserleri, destan dönemi ürünleri (Dede Korkut Hikâyeleri, Manas Destanı gibi) ile nazım şekli–işlev eşleştirmeleri yoğun biçimde sorulur.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Anonim halk edebiyatı nazım şekilleri
Mani
Genellikle 7'li hece ölçüsüyle söylenen, tek dörtlükten oluşan, aaxa uyaklı, kısa ve özlü anonim şiir türüdür.
Âşık edebiyatı nazım şekilleri
Koşma
Hece ölçüsünün 11'li kalıbıyla söylenen, dörtlüklerden oluşan, aşk, doğa, ayrılık gibi konuları işleyen en yaygın âşık tarzı nazım şeklidir; konusuna göre güzelleme (övgü), koçaklama (kahramanlık, savaş), taşlama (yergi) ve ağıt gibi adlar alır.
Tekke (tasavvuf) edebiyatı nazım şekilleri
İlahi
Tüm tarikatlarca ortak kullanılan, Allah sevgisini ve tasavvufi coşkuyu dile getiren, bestelenerek okunan nazım şeklidir.
Destan dönemi ve halk hikâyeleri
İslamiyet öncesi dönemde Yaratılış, Saya, Göç, Türeyiş, Ergenekon ve Oğuz Kağan destanları; İslamiyet sonrası dönemde ise Manas Destanı (Kırgız Türklerine ait), Battal Gazi ve Danişmend Gazi destanları önemlidir. Oğuz Türklerinin İslamiyet öncesi yaşayışını İslami motiflerle harmanlayarak yansıtan Dede Korkut Hikâyeleri (Kitab-ı Dedem Korkut), hem destan hem halk hikâyesi özellikleri taşıyan geçiş dönemi eseri olarak kabul edilir. Köroğlu, Kerem ile Aslı, Âşık Garip gibi halk hikâyeleri ise âşık edebiyatı ile anonim gelenek arasında köprü kuran anlatılardır.
Önemli temsilciler
Yunus Emre, 13. yüzyılda yaşamış, tasavvufi halk şiirinin en büyük temsilcisi kabul edilir; şiirlerinin toplandığı Divan ve öğretici-tasavvufi mesnevisi Risaletü'n-Nushiyye ile tanınır. Karacaoğlan, aşk ve doğa temalı koşma ve semaileriyle âşık tarzının en önemli isimlerindendir. Pir Sultan Abdal, Alevi-Bektaşi geleneğini tekke ile âşık edebiyatını birleştirerek yansıtan isyancı kişiliğiyle bilinir. Dadaloğlu, 19. yüzyılda Çukurova Türkmenlerinin yerleşik hayata zorlanmasına tepkisini koçaklamalarıyla dile getirmiştir. Köroğlu, hem bir halk hikâyesinin kahramanı hem de bu hikâyede yer alan koçaklama türü şiirlerin söyleyicisi olarak anılır.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Hangi nazım şekli tek dörtlükten oluşur ve genellikle 7'li hece ölçüsüyle söylenir?
Toroslar yöresine özgü, meydan okuyan ve coşkulu bir üslupla söylenen âşık tarzı nazım şekli hangisidir?
Tasavvuftaki devir nazariyesini, insanın Allah'tan gelip yine ona döneceği inancını işleyen tekke edebiyatı nazım şekli hangisidir?
Oğuz Türklerinin İslamiyet öncesi yaşayışını İslami motiflerle harmanlayarak yansıtan, on iki hikâyeden oluşan eser hangisidir?
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.