ÖABT Türkçe Şekil Bilgisi (Yapım ve Çekim Ekleri) konu anlatımı

Şekil bilgisi (biçim bilgisi/morfoloji), sözcüklerin kök, gövde ve eklerden nasıl oluştuğunu; eklerin yapım eki mi yoksa çekim eki mi olduğunu inceler. Bu derste isimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil yapım ekleri; isim çekim ekleri (hâl, iyelik, çoğul) ve fiil çekim ekleri (kip, kişi); ayrıca "imek" fiilinin ekleşmiş biçimi olan ek fiil (ek-eylem) ele alınacaktır. ÖABT Türkçe'de bu konu, hem tek bir ekin türünü belirleme hem de bir sözcükteki tüm ekleri çözümleme becerisini ölçen sorularla karşımıza çıkar.

Yapım eki: Kök ya da gövdeye gelerek ondan anlamca ya da türce farklı, sözlükte ayrı bir madde başı sayılabilecek yeni bir sözcük türeten ektir. Yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir ve sınırlı sayıda köke gelebildiği için üretkenlikleri çekim eklerine göre daha kısıtlıdır.

• İsimden isim yapım ekleri: -lık/-lik (kitaplık), -cı/-ci (balıkçı), -lı/-li (tuzlu), -sız/-siz (tuzsuz), -ce/-ça (Türkçe), -daş/-deş (soydaş), -(ı)mtırak (ekşimtırak).
• İsimden fiil yapım ekleri: -la/-le (taşla-), -lan/-len (taşlan-), -laş/-leş (dertleş-), -al/-el (çoğal-, azal-), -(ı)msa (benimse-), -da/-de (fışırda-, gıcırda- gibi yansıma sözcüklerde).
• Fiilden isim yapım ekleri: -ma/-me (okuma, mastar/isim-fiil), -ış/-iş (bakış, gülüş), -gı/-gi (bilgi, sevgi), -gan/-gen (unutkan, çalışkan), -ıcı/-ici (okuyucu, yazıcı), -ak/-ek (yatak, durak), -ıt/-it (yakıt, geçit), -(ı)ntı/-inti (görüntü, çöküntü), -(ı)m/-im (ölçüm, seçim), -men/-man (öğretmen, kaptan değil kaymakam ör.).
• Fiilden fiil yapım ekleri: genellikle çatı ekleriyle örtüşür: -t/-dır/-tır (ettirgenlik: akıt-, yazdır-), -ıl/-in/-il (edilgenlik: yazıl-), -(ı)n (dönüşlülük: yıkan-), -ış/-iş (işteşlik: gülüş-). Bu eklerin çatı işlevi ayrı bir başlıkta ayrıntılı işlenir.

Çekim eki: Sözcüğün temel anlamını değiştirmeden onu cümledeki göreve, zamana, kişiye ya da sayıya göre biçimlendiren ektir. Yapım eklerinden sonra, sözcüğün en dışında yer alır.

• İsim çekim ekleri: çoğul eki (-lar/-ler), iyelik ekleri (-(i)m, -(i)n, -(s)i, -(i)mız, -(i)nız, -leri), hâl ekleri (yalın; belirtme/-i; yönelme/-e; bulunma/-de; ayrılma/-den; tamlayan/ilgi/-in), eşitlik eki (-ce), soru eki (mi).
• Fiil çekim ekleri: kip ekleri (haber kipleri: -di, -miş, -yor, -ecek, -r/-ar/-ır; dilek kipleri: -se, -e/-a, -meli, emir ekleri) ve kişi ekleri (zamir kökenli: -m, -n, -, -k, -nız, -lar; iyelik kökenli: -(i)m, -(i)n, -, -(i)k, -(i)nız, -ler).

Ek fiil (ek-eylem): "İmek" yardımcı fiilinin ekleşmiş biçimidir; isim soylu sözcükleri yükleme dönüştürür (öğretmen+dir) ve fiillerde birleşik zamanlı çekimler oluşturur:

• Hikâye birleşik çekimi: kip eki + ek fiilin görülen geçmiş biçimi (-dı): geliyordu, gelirdi, gelecekti.
• Rivayet birleşik çekimi: kip eki + ek fiilin öğrenilen geçmiş biçimi (-mış): gelirmiş, gelmişmiş, geliyormuş.
• Şart birleşik çekimi: kip eki + ek fiilin şart biçimi (-sa): geliyorsa, gelirse (burada -se doğrudan şart kipi ekiyle çakışabildiğinden dikkatle çözümlenmelidir), gelmişse.

Örnek 1: "Öğretmenlik" sözcüğündeki ekleri çözümleyiniz. — Öğret-(fiil kökü) + -men (fiilden isim yapım eki, meslek adı: öğretmen) + -lik (isimden isim yapım eki, soyut kavram: öğretmenlik). Sözcükte iki yapım eki vardır, çekim eki yoktur.

Örnek 2: "Çocuk parkta oynuyordu." cümlesindeki "oynuyordu" fiilini çözümleyiniz. — Oyna-(kök) + -yor (şimdiki zaman kip eki) + -du (ek fiilin görülen geçmiş zaman biçimi). Bir kip ekine ek fiilin "-di" biçiminin eklenmesiyle oluşan bu çekime hikâye birleşik çekimi denir (burada şimdiki zamanın hikâyesi).

Örnek 3: "Sevgi" ve "sevgili" sözcüklerindeki ekleri karşılaştırınız. — Sev-(fiil kökü) + -gi (fiilden isim yapım eki) = sevgi (isim). Sevgi (isim) + -li (isimden isim yapım eki, sahiplik/nitelik) = sevgili (yeni bir sıfat/isim). İki ek de yapım ekidir; ikincisi ilkinin ürettiği isim üzerine kurulmuştur.

Örnek 4: "O, başarılı bir öğretmendir." cümlesinde yüklemin nasıl oluştuğunu açıklayınız. — "Öğretmen" isim soylu bir sözcüktür ve tek başına yargı bildiremez. "İmek" fiilinin ekleşmiş biçimi olan ek fiil, burada geniş zaman biçimiyle (-dir) sözcüğe eklenerek onu yükleme dönüştürmüş ve cümleye bir yargı kazandırmıştır.