ÖABT Türkçe Fiiller, Fiilimsiler ve Çatı konu anlatımı

Bu derste fiil çekiminin iki temel kip grubu olan haber (bildirme) kipleri ile dilek (tasarlama) kipleri; fiilden türeyip yargı bildirmeyen fiilimsiler (isim-fiil, sıfat-fiil, bağ-fiil); ve fiilin özne-nesne ile kurduğu ilişkiyi belirleyen çatı (etken, edilgen, dönüşlü, işteş, ettirgen) ele alınacaktır. ÖABT Türkçe'de bu konu, hem tek bir ekin işlevini belirleme hem de bir cümledeki fiili kip, fiilimsi türü ve çatı bakımından bir arada çözümleme becerisini ölçen sorularla sıkça karşımıza çıkar; bu nedenle biçimce benzeyen ekleri (-mış, -ıl/-il/-n gibi) bağlama göre ayırt edebilmek büyük önem taşır.

Haber (bildirme) kipleri: Bir işin, oluşun ya da durumun kesin olarak gerçekleştiğini, gerçekleşmekte olduğunu ya da gerçekleşeceğini belirli bir zamana bağlı olarak bildiren kiplerdir.

• Görülen (bilinen) geçmiş zaman: -dı/-di/-du/-dü, -tı/-ti/-tu/-tü. Konuşanın bizzat tanık olduğu bir geçmiş zaman olayını bildirir: geldi, yazdı.
• Öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman: -mış/-miş/-muş/-müş. Konuşanın bizzat tanık olmadığı, başkasından öğrendiği ya da sonradan fark ettiği bir olayı bildirir: gelmiş, yazmış.
• Şimdiki zaman: -yor. Konuşma anında süregelen bir eylemi bildirir: geliyor.
• Gelecek zaman: -ecek/-acak. Konuşma anından sonra gerçekleşecek bir eylemi bildirir: gelecek.
• Geniş zaman: -r/-ar/-ır/-er (olumsuzda -maz/-mez). Belirli bir zamana bağlı kalmadan süreklilik, alışkanlık ya da genel geçerlilik bildirir: gelir, okur.

Dilek (tasarlama) kipleri: Bir işin gerçekleşip gerçekleşmediğine değil, yalnızca dilek, şart, istek, gereklilik ya da buyruk yoluyla tasarlandığına işaret eder; kendi başlarına kesin bir zaman bildirmezler ve kişi eki doğrudan kip ekine eklenir.

• Dilek-şart kipi: -se/-sa. Bir dileği ya da bir işin gerçekleşmesi için gerekli şartı bildirir: gelse, yazsa.
• İstek kipi: -e/-a. Konuşanın bir işi yapma isteğini/arzusunu bildirir: geleyim, yazalım.
• Gereklilik kipi: -malı/-meli. Bir işin yapılmasının gerekli ya da zorunlu olduğunu bildirir: gelmeli, yazmalı.
• Emir kipi: Kişiden kişiye değişen özel ekler kullanılır (1. tekil ve 1. çoğul kişi için emir kipi çekimi yoktur); karşıdaki kişiye bir işin yapılmasını buyurur: gel, gelsin, gelin, gelsinler.

Fiilimsiler (eylemsiler): Fiil kök ya da gövdesinden özel eklerle türedikleri hâlde kip ve kişi eki almadıkları, dolayısıyla tek başlarına yargı bildirmedikleri sözcüklerdir; cümlede isim, sıfat ya da zarf göreviyle kullanılırlar ve olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.

• İsim-fiil (mastar): -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek. Fiili isme dönüştürür: okuma, okuyuş, okumak.
• Sıfat-fiil (ortaç): -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş. Fiili sıfata dönüştürür: okuyan (çocuk), okunası (kitap), okunmaz (yazı), okuduğum (yer), okuyacağım (gün), dolmuş (kalem). Bu eklerin bir kısmı (-mış/-miş, -acak/-ecek gibi) haber kipi ekleriyle biçimce aynıdır; ayırt etmek için sözcüğün kip alıp tek başına yüklem mi olduğuna, yoksa bir ismi mi nitelediğine bakılır.
• Bağ-fiil (ulaç/zarf-fiil): -ıp/-ip, -ken, -alı, -ınca/-ince, -dıkça/-dikçe, -madan/-meden, -arak/-erek, -maksızın, -casına. Cümledeki iki eylemi ya da bir eylemle yüklemi zarf işleviyle birbirine bağlar: okuyup (gitti), okurken, okuyunca.

Çatı: Fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi gösteren, fiil tabanına gelen eklerle ilgili bir konudur.

• Özne-yüklem ilişkisine göre çatı:
  • Etken çatı: Özne, işi bizzat kendisi yapar: Ali kitabı okudu.
  • Edilgen çatı: -ıl/-il/-ın/-in/-n. Gerçek özne (işi yapan) belli değildir ya da önemsenmemiştir; nesne konumundaki öge cümlede sözde özne gibi görünür: Kitap okundu.
  • Dönüşlü çatı: -ın/-in/-n/-ıl/-il. Özne, işi hem yapan hem de o işten doğrudan etkilenen taraftır, işi kendi üzerinde/kendine yapar: Çocuk yıkandı.
  • İşteş çatı: -ış/-iş. İş, birden fazla özne tarafından karşılıklı olarak ya da birlikte yapılır: Mektuplaştılar, vedalaştılar.
• Nesne-yüklem ilişkisine göre çatı:
  • Geçişli fiil: Nesne alabilen fiildir: kitabı okudu.
  • Geçişsiz fiil: Nesne alamayan fiildir: eve gitti.
  • Ettirgen çatı: -t/-tır/-dır/-ır vb. Özne, işi bizzat yapmak yerine bir başkasına yaptırır; geçişsiz bir fiile geçişlilik kazandırabilir ya da geçişli bir fiilin geçişliliğini artırabilir: (çocuğu) okuttu, (mektubu) yazdırdı.

Örnek 1: "Öğrenciler dün sınava girmiş ama sonuçlar henüz açıklanmamış." cümlesindeki fiilleri kip bakımından değerlendiriniz. — Her iki fiil de "-mış/-miş" ekini taşır; bu ek burada haber kipi olarak kullanılmıştır ve konuşanın olaylara bizzat tanık olmadığını, bunları başkasından öğrendiğini gösteren öğrenilen (duyulan) geçmiş zamanı bildirir. Görülen geçmiş zamanda ise aynı cümleler "girdi", "açıklanmadı" biçiminde kurulurdu.

Örnek 2: "Yarın erken kalkarsan kahvaltıyı birlikte yapabiliriz; sen de bize katılmalısın." cümlesindeki dilek kipi ekli fiilleri belirleyiniz. — "Kalkarsan" sözcüğündeki "-sa" eki dilek-şart kipi ekidir ve kahvaltının gerçekleşmesini erken kalkma şartına bağlar. "Katılmalısın" sözcüğündeki "-malı" eki ise gereklilik kipi ekidir ve katılmanın gerekli/uygun görüldüğünü bildirir. İkisi de dilek kipleri arasında yer aldığından kesin bir zaman bildirmez.

Örnek 3: "Sınavı kazanan öğrenciler, kazandıkları başarıyı kutlamak için toplandılar." cümlesindeki fiilimsileri tür bakımından ayırt ediniz. — "Kazanan" sözcüğü "-an" ekiyle türemiş bir sıfat-fiildir ve "öğrenciler" ismini niteler. "Kazandıkları (başarı)" sözcüğündeki "-dık" eki de bir sıfat-fiil ekidir ve "başarı" ismini niteler. "Kutlamak" sözcüğü ise "-mak" ekiyle türemiş bir isim-fiildir; cümlede "toplanma" eyleminin amacını belirten bir yapı içinde isim göreviyle kullanılmıştır. "Toplandılar" ise kip ve kişi eki alarak tek başına yüklem olan çekimli bir fiildir, fiilimsi değildir.

Örnek 4: "Bahçedeki çiçekler sulandı; ama komşumuzun çocuğu her sabah kendi elleriyle yıkanır." cümlelerindeki "sulandı" ve "yıkanır" fiillerini çatı bakımından karşılaştırınız. — "Sulandı" fiilinde çiçekleri kimin suladığı belirtilmemiştir; nesne konumundaki "çiçekler" cümlede sözde özne gibi görünmektedir, bu nedenle fiil edilgen çatılıdır. "Yıkanır" fiilinde ise özne olan çocuk, yıkama işini hem yapan hem de bu işten etkilenen taraftır; işi kendi üzerinde gerçekleştirdiği için fiil dönüşlü çatılıdır. Biçimce benzeyen "-n" ekinin hangi çatıyı oluşturduğu, cümledeki gerçek öznenin belli olup olmamasına bakılarak ayırt edilir.