ÖABT Edebiyat Türk Halk Edebiyatı: Anonim Halk Edebiyatı konu anlatımı

Anonim halk edebiyatı, kime ait olduğu bilinmeyen, sözlü gelenek içinde doğup toplumun ortak belleğinde biçimlenerek nesilden nesile aktarılan ürünleri kapsar. Bu ürünler; belli bir söyleyene mal edilmez, zaman içinde değişerek (varyantlaşarak) yaşar ve toplumun ortak duygu, düşünce ve dünya görüşünü yansıtır. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatında bu alandan; mani, türkü, ninni, masal, efsane, atasözü, deyim, bilmece ve tekerleme gibi türlerin tanımları, biçimsel özellikleri, işlevleri ve diğer anonim/anonim olmayan türlerle karşılaştırılması yoğun biçimde sorulur. Bu konunun anahtarı, her türün biçimsel (ölçü, nazım birimi, uyak) ve işlevsel (nerede, ne amaçla söylendiği) özelliklerini net biçimde ayırt edebilmektir.

Mani

Mani; genellikle 7'li hece ölçüsüyle söylenen, tek dörtlükten oluşan, aaxa uyak düzenine sahip kısa ve özlü bir anonim nazım şeklidir. İlk iki dizesi (doldurma/hazırlık dizeleri) çoğu zaman konuyla doğrudan ilgili olmayıp asıl anlam son iki dizede yoğunlaşır. Konularına göre düz mani, kesik mani, cinaslı mani gibi çeşitlere ayrılır; kına geceleri, düğünler, asker uğurlamaları gibi törenlerde söylenir.

Türkü

Türkü, ezgiyle söylenen, hem anonim hem âşık edebiyatında görülebilen bir nazım-nesir/nazım şeklidir. Türküler bent (asıl sözlerin bulunduğu bölüm) ve kavuştak/nakarat (bentler arasında tekrarlanan bölüm) olmak üzere iki temel bölümden oluşabilir. Ezgi (hava/makam) bakımından usullü (kırık hava) ve usulsüz (uzun hava) olarak ikiye ayrılır; uzun havalar bozlak, hoyrat, ağıt gibi serbest ölçülü ezgileri içerirken kırık havalar hece ölçüsüne bağlı, oyun havası niteliğindeki türküleri kapsar. Aşk, ayrılık, gurbet, ölüm, toplumsal olaylar gibi çok çeşitli konuları işler.

Ninni

Ninni; anneler ya da bakıcılar tarafından küçük çocukları uyutmak amacıyla ezgiyle söylenen, genellikle sevgi, dilek ve temenni duygularını içeren kısa anonim şiirlerdir. İşlevi bakımından türküden ayrılır: uyku öncesi ritüel bir işlevi vardır ve doğrudan bebeğe/çocuğa seslenir.

Masal

Masal; olağanüstü kişi, varlık ve olayların yer aldığı, zaman ve mekân unsurlarının belirsiz bırakıldığı ("bir varmış bir yokmuş" gibi kalıplaşmış tekerlemelerle başlayan), tamamen hayal ürünü, düzyazı biçiminde anlatılan anonim halk edebiyatı türüdür. Masallar didaktik bir amaç da taşıyabilir; iyi-kötü çatışması, olağanüstü yardımcı motifleri (dev, peri, cin) ve tekrarlanan kalıp ifadeler (tekerlemeler) masalın tipik özellikleridir. Masal, efsaneden temel bir noktada ayrılır: masalın anlatıldığı yer ve zaman belirsizdir, dinleyici onun gerçek olduğuna inanmaz; oysa efsanede belirli bir yer, kişi ya da olayla ilişki kurulur ve anlatılanın bir ölçüde gerçek olduğuna inanılır.

Efsane

Efsane; bir yer, kişi, hayvan, bitki, tarihî bir olay ya da doğa olayının nasıl ortaya çıktığını, inandırıcılık iddiasıyla anlatan kısa, düzyazı biçimindeki anonim anlatılardır. Efsanelerde genellikle belirli bir coğrafya (bir dağ, göl, kale) ya da tarihî bir kişilik (Battal Gazi, Köroğlu gibi) konu edilir; anlatı, "gerçekten olmuş" izlenimi uyandıracak biçimde kurgulanır. Masaldan farkı, inandırıcılık iddiası taşıması ve somut bir mekân/kişiyle ilişkilendirilmesidir.

Atasözü, deyim, bilmece ve tekerleme