ÖABT Edebiyat Türk Lehçeleri ve Dilbilim konu anlatımı

Türk lehçeleri konusu, Türk dilinin tarihî ve çağdaş kollara ayrılışını, bu kolların coğrafi dağılımını ve ses/şekil bilgisi bakımından ayırt edici özelliklerini; dilbilim başlığı ise dil biliminin temel kavramlarını (dil ailesi, lehçe-şive-ağız ayrımı, art zamanlı/eş zamanlı dilbilim, sesbilim-biçimbilim-sözdizimi-anlambilim düzeyleri) kapsar. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı alanında bu konu, Türk dilinin Köktürk ve Uygur döneminden başlayarak Karahanlı, Harezm, Kıpçak, Çağatay ve Oğuz (Batı Türkçesi) kollarına nasıl ayrıldığının; bugünkü Türk lehçelerinin Samoyloviç, Ramstedt, Fundamenta ve Räsänen gibi araştırmacıların sınıflandırmalarına göre Oğuz, Kıpçak, Karluk, Sibirya ve Çuvaş-Yakut gruplarına nasıl dağıldığının bilinmesini gerektirir. Sınavda sıklıkla belirli bir ses ya da şekil özelliğinin (örneğin d/y, t/ç, b/m nöbetleşmesi) hangi lehçe grubuna özgü olduğu ya da belirli bir dilbilim kavramının tanımı sorulur.

Lehçe, şive, ağız ayrımı

Lehçe: Bir dilin, yazı dili durumuna gelmiş, ses ve şekil bilgisi bakımından temel dilden büyük ölçüde ayrılmış koludur; anlaşılabilirlik büyük ölçüde azalmıştır (Çuvaşça, Yakutça bu anlamda Türkçenin lehçeleridir). Şive: Bir dilin yazı dili hâline gelmiş, ancak temel dilden ses ve şekil bakımından lehçe kadar uzaklaşmamış koludur (Kazakça, Özbekçe, Azerbaycan Türkçesi birer şivedir; günümüzde bu koşullarda "lehçe" terimi geniş anlamda kullanılmaktadır). Ağız: Bir yazı dili içinde, ses özellikleri bakımından farklılık gösteren ancak yazı diliyle karşılıklı anlaşılabilirliği tam olan yerel konuşma biçimleridir (Rumeli ağzı, Karadeniz ağzı gibi).

Türk yazı dilinin tarihî dönemleri

Türk yazı dili, Köktürk (Orhon) ve Uygur dönemi Eski Türkçe temelinde 10.-13. yüzyıllar arasında dört ana kola ayrılmıştır: Kuzeydoğu (Sibirya) Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Oğuz Türkçesi (Batı Türkçesi) ve Karluk (Doğu Türkçesi/Çağatay) grubu. Karahanlı Türkçesi (11.-13. yy) bu ayrışmanın hemen öncesindeki ortak Orta Asya yazı dilidir; Kutadgu Bilig, Divânü Lügati't-Türk ve Atebetü'l-Hakayık bu döneme aittir.

Lehçe grupları ve ayırt edici özellikleri

Oğuz grubu (Güneybatı Türkçesi): Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Türkmen Türkçesi ve Gagavuz Türkçesini kapsar. Anadolu'ya 11. yüzyıldan itibaren yerleşen Oğuzların dili, Eski Anadolu Türkçesi (13.-15. yy) üzerinden Osmanlı Türkçesine ve oradan Türkiye Türkçesine uzanır. Ayırt edici özellikler: kelime başındaki /k/ ve /t/ seslerinin çoğunlukla ötümlüleşmesi (kelin > gelen değil, ancak taġ > dağ, kapıġ > kapı gibi örneklerde görülen ötümlüleşme eğilimi), kelime başı /b-/ sesinin genellikle korunması (bar-, ben), şimdiki zaman ekinin -Iyor (Türkiye Türkçesi) ya da -makta, -mAtA biçimlerinde gelişmesi, ünlü uyumuna büyük ölçüde bağlılık.

Kıpçak grubu (Kuzeybatı Türkçesi): Kazak, Kırgız, Tatar, Başkurt, Nogay, Karaçay-Malkar, Kumuk Türkçeleri ile tarihî Memlük Kıpçakçası ve Codex Cumanicus'un dilini kapsar. Ayırt edici özellikler: kelime başı /y-/ sesinin çoğunlukla /c-/ ya da /j-/ye dönüşmesi (yol > col/jol), kelime başı ve içi /d/ seslerinin /y/ye dönüşmesi (adak > ayak), çokluk ekinin -lar/-ler yanında bazı ağızlarda farklılaşması, birinci teklik şahıs ekinin -mIn biçiminde görülmesi.

Karluk grubu (Güneydoğu Türkçesi): Özbek Türkçesi ve Uygur (Yeni Uygur) Türkçesini kapsar; tarihî temeli Karahanlı ve Çağatay Türkçesidir. Ayırt edici özellikler: ünlü uyumunun büyük ölçüde bozulmuş olması (özellikle Özbek Türkçesinde düz-yuvarlak uyumu neredeyse kaybolmuştur, Arapça-Farsça etkisiyle art ünlülerin ön ünlüleşmesi görülür), kelime başı /t-/ sesinin genellikle korunması.

Sibirya (Kuzeydoğu) grubu: Altay, Hakas, Tuva, Şor, Karagas gibi Sibirya'da konuşulan lehçeleri kapsar; Eski Türkçenin bazı arkaik özelliklerini (örneğin bazı ünsüz denkliklerini) korur.

Çuvaş-Yakut (Bulgar) grubu: Çuvaşça ve Yakutça (Saha Türkçesi), Türk dilinin en erken ayrılan, ses ve şekil bilgisi bakımından diğer lehçelerden en uzak kollarıdır; Çuvaşçada ortak Türkçe /z/ sesine karşılık /r/ (rotasizm), /ş/ sesine karşılık /l/ (lambdaizm) bulunur; bu nedenle Çuvaşça-Moğolca akrabalığı tartışmalarında "r/ş Türkçesi – z/ş Türkçesi" ayrımı kullanılır.

Dilbilimin temel kavramları

Art zamanlı (diakronik) dilbilim: Bir dilin tarihî gelişimini zaman içinde inceler. Eş zamanlı (senkronik) dilbilim: Bir dilin belirli bir dönemdeki durumunu, tarihî gelişiminden bağımsız olarak inceler; Saussure'ün ayrımıdır. Sesbilim (fonoloji): Dilin anlam ayırt edici ses birimlerini (fonem) inceler. Biçimbilim (morfoloji): Sözcüklerin yapısını, ek ve kök ilişkisini inceler. Sözdizimi (sentaks): Sözcüklerin cümle içindeki dizilişini ve ilişkilerini inceler. Anlambilim (semantik): Sözcük ve cümlelerin anlamını inceler. Karşılaştırmalı (mukayeseli) dilbilim: Akraba dilleri/lehçeleri karşılaştırarak ortak kökene ait biçimleri yeniden kurmaya çalışır (örneğin Ana Türkçe biçimlerin *z ve *ş seslerinin Çuvaşçada r ve l'ye dönüşümü bu yöntemle tespit edilmiştir).

Örnek 1: Bir metinde "yol" sözcüğünün "col" biçiminde, "adak" sözcüğünün ise "ayak" biçiminde geçtiği görülmektedir; bu metin hangi lehçe grubuna aittir? Kelime başı /y-/ sesinin /c-/ye ve kelime içi/başı /d/ sesinin /y/ye dönüşmesi Kıpçak grubunun (Kazak, Kırgız, Tatar vb.) tipik ses özelliğidir; bu nedenle metin Kıpçak grubuna aittir.

Örnek 2: Çuvaşçada ortak Türkçe /z/ ve /ş/ seslerine karşılık gelen sesler nelerdir ve bu durum Türk dili tarihi araştırmalarında neye kanıt sayılır? Çuvaşçada /z/ sesine karşılık /r/, /ş/ sesine karşılık /l/ bulunur (rotasizm ve lambdaizm). Bu denklik, Çuvaşçanın Türk dilinin en eski ayrılan kolu olduğunu ve Türk-Moğol dil akrabalığı tartışmalarında karşılaştırmalı dilbilim yöntemiyle temel kanıt olarak kullanıldığını gösterir.

Örnek 3: Bir dil biliminde, sözcüklerin cümle içindeki dizilişini ve ögeler arası ilişkiyi inceleyen alt dal hangisidir? Sözcüklerin cümle içindeki dizilişini, ögeler arasındaki söz dizimsel ilişkileri inceleyen dilbilim alt dalı sözdizimidir (sentaks); sesbilim seslerin, biçimbilim ek-kök yapısının, anlambilim ise anlamın incelenmesiyle ilgilenir.

Örnek 4: Kutadgu Bilig, Divânü Lügati't-Türk ve Atebetü'l-Hakayık hangi tarihî Türk yazı dili dönemine ait eserlerdir ve bu dönem Türk lehçelerinin ayrışmasında nasıl bir konumdadır? Bu eserler Karahanlı Türkçesi dönemine (11.-13. yy) aittir. Karahanlı Türkçesi, Türk yazı dilinin Kıpçak, Oğuz ve Karluk (Çağatay) gibi ayrı kollara bölünmesinden önceki ortak Orta Asya yazı dili konumundadır ve bu üç kolun da tarihî temelini oluşturur.

Örnek 5: Özbek Türkçesinde ünlü uyumunun büyük ölçüde bozulmuş olması hangi etkenle açıklanır ve bu özellik Özbekçeyi hangi grup içinde konumlandırır? Özbek Türkçesindeki ünlü uyumsuzluğu, başta Arapça ve Farsça olmak üzere alıntı sözcüklerin yoğun etkisiyle açıklanır; bu özellik, tarihî temeli Çağatay Türkçesine dayanan Özbekçeyi Karluk (Güneydoğu) grubu içinde konumlandırır.