ÖABT Edebiyat İslamiyet Öncesi ve Geçiş Dönemi Edebiyatı konu anlatımı

Türk edebiyatının en eski dönemi olan İslamiyet öncesi dönem, Türklerin henüz İslamiyet'i kabul etmeden önceki sözlü ve yazılı ürünlerini kapsar; bu dönemde sözlü edebiyat (koşuk, sagu, sav, destan) ile ilk yazılı belgeler (Orhun Yazıtları) yer alır. Geçiş dönemi ise Türklerin İslamiyet'i kabul etmeye başladığı 11. yüzyıldan itibaren, eski Türk kültürü ile yeni İslami-Arap/Fars kültürünün iç içe geçtiği; hem biçim hem içerik bakımından iki kültürün özelliklerini bir arada taşıyan eserlerin verildiği dönemdir. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatında bu konudan; Orhun Yazıtları, Dede Korkut Hikâyeleri, Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet gibi temel eserlerin yazarları, yazılış amaçları, nazım-nesir özellikleri ve dönemsel konumları yoğun biçimde sorulur.

İslamiyet öncesi sözlü edebiyat türleri

İlk yazılı belge: Orhun Yazıtları

Orhun (Göktürk) Yazıtları, Türk adının geçtiği ilk yazılı belgeler olup Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarından oluşur; 8. yüzyılda dikilmiştir. Göktürk alfabesiyle, sağdan sola yazılmıştır. Yazıtlar; Türk devlet anlayışını, hükümdarların öğütlerini ve dönemin tarihî olaylarını anlatan hem edebî hem tarihî değeri yüksek metinlerdir; Türk edebiyatının “hitabet” (söylev) türünün de ilk örnekleri sayılır.

Geçiş dönemi eserleri

Dede Korkut Hikâyeleri: destan ile halk hikâyesi arası bir geçiş eseri

Dede Korkut Hikâyeleri (Kitab-ı Dedem Korkut), Oğuz Türklerinin İslamiyet öncesi yaşayışını, göçebe-hayvancı toplum düzenini ve kahramanlık anlayışını, İslami motiflerle harmanlayarak yansıtan; nazım-nesir karışık, on iki hikâyeden oluşan bir eserdir. Hikâyelerde Dede Korkut, hem bilge bir ozan hem de anlatıcı/aracı kişilik olarak yer alır. Eser, hem destan hem halk hikâyesi özellikleri taşıması nedeniyle geçiş dönemi eseri olarak kabul edilir; Oğuz Türklerinin İslamiyet öncesi kültürel değerlerini İslami dönemde yazıya geçirilmiş bir metin olarak yansıtması bakımından benzersizdir.