ÖABT Edebiyat Türkiye Türkçesi: Cümle Bilgisi konu anlatımı

Türkiye Türkçesinde cümle bilgisi, bir yargıyı oluşturan sözcük ya da söz gruplarının cümle içindeki görevlerini (ögelerini) ve cümlelerin yüklemin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre nasıl sınıflandırıldığını inceler. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı alanında bu konu, yalnızca ilköğretim düzeyindeki basit öge bulma alıştırmalarıyla sınırlı kalmaz; çatı (edilgenlik, dönüşlülük, işteşlik, ettirgenlik) ile öge ilişkisi, fiilimsilerin cümle içindeki görevleri, eksiltili (kesik) cümleler, ara söz, şartlı ve ki'li birleşik cümlelerin ayrımı gibi üniversite düzeyinde derinleşen sorularla ölçülür. Sınavda adaylardan beklenen, bir cümleyi hem yüzey yapısı hem de anlam bilgisi (derin yapı) düzeyinde çözümleyebilmek, gerçek özne–sözde özne ayrımını edilgen ve dönüşlü çatılarda doğru biçimde yapabilmek ve birleşik cümle türlerini kurucu ögelerine göre (dilek-şart eki, "ki" bağlacı, fiilimsi, alıntı cümle) kesin biçimde ayırt edebilmektir.

Cümlenin ögeleri ve bulunma yöntemi

Cümle çözümlemesine daima yüklem bulunarak başlanır; çünkü diğer bütün ögeler yüklemle kurdukları anlam ilişkisine göre adlandırılır.

Yüklem: Çekimli bir fiil ya da ek fiil almış isim soylu bir sözcük/söz öbeğidir; cümlenin temel yargısını taşır.

Özne: Yüklemde bildirilen işi yapan, oluşu yaşayan ya da yargının kendisiyle ilgili olduğu varlıktır; "kim, ne" soruları ile bulunur. Etken çatılı fiillerde özne işi bizzat yapar ("Öğrenci ödevini yaptı."). Edilgen çatıda (-l-, -n- ekleriyle) işi yapan belirsizleşir; nesne konumundaki öge özne görevine geçer ve buna sözde özne denir ("Kitap okundu." – gerçek özne belirsiz, "kitap" sözde öznedir). Dönüşlü çatıda (-n- eki) özne işi hem yapar hem kendi üzerinde gerçekleştirir ("Çocuk yıkandı."). İşteş çatıda (-ş- eki) özne genellikle bileşiktir ve iş karşılıklı ya da birlikte yapılır ("Arkadaşlar mektuplaştı."). Bazı cümlelerde özne kişi ekinden anlaşılan gizli öznedir ("Sınavı kazandım." → gizli özne "ben").

Nesne: Yüklemin bildirdiği işten etkilenen varlıktır. Belirtme hâli eki (-i) alan belirtili nesne "neyi/kimi" sorusuyla, yalın hâldeki belirtisiz nesne "ne" sorusuyla bulunur. Yalnızca geçişli fiillerin (etken ya da ettirgen çatılı) yüklem olduğu cümlelerde nesne aranır.

Dolaylı tümleç: Yönelme (-e), bulunma (-de) ya da çıkma (-den) hâli eklerinden birini alarak yüklemin bildirdiği işin yöneldiği yeri, yönü, kaynağı bildiren ögedir; "nereye, nerede, nereden, kime, kimden" sorularıyla bulunur.

Zarf tümleci: Yüklemi zaman, durum, miktar, yön ya da sebep bakımından niteleyen, çoğunlukla hâl eki almayan (zarf, edat grubu, bağ-fiil grubu, zarf-fiil eki almış sözcük) ögedir; "ne zaman, nasıl, ne kadar, niçin" sorularıyla bulunur. Zarf tümleci ile hâl eki almış dolaylı tümleç sıklıkla karıştırılır; ayrım ölçütü hâl ekinin varlığı değil, sözcüğün cümledeki anlam işlevidir ("Yarın gelirim." – zarf tümleci; "Yarına kadar biterim." – dolaylı tümleç).

Edat tümleci (ilgeç tümleci): Bir edat (ile, için, gibi, kadar, göre vb.) ile kurulan ve yüklemi çeşitli yönlerden tamamlayan ögedir; bazı dil bilgisi kitaplarında zarf tümleci içinde değerlendirilir.

Yüklemin türüne, yerine ve anlamına göre cümleler

Yapısına göre cümleler

• Basit (yalın) cümle: Tek bir yargı, tek bir çekimli yüklem içerir; içinde fiilimsi bulunması cümleyi birleşik yapmaz.
• Birleşik cümle: Bir temel cümleye bağlı bir ya da daha fazla yardımcı yargıdan oluşur.
  • Şartlı birleşik cümle: Yardımcı yargı -sa/-se dilek-şart ekiyle kurulur ("Erken kalkarsan trene yetişirsin.").
  • Ki'li birleşik cümle: Temel ve yardımcı cümle "ki" bağlacıyla bağlanır ("Duydum ki sınav ertelenmiş.").
  • İç içe birleşik cümle: Bir cümle (çoğunlukla alıntı biçiminde), temel cümlenin bir ögesi olarak kullanılır ("'Yarın geliyorum.' dedi.").
  • Fiilimsili (girişik) birleşik cümle: Yardımcı yargı bir fiilimside (isim-fiil, sıfat-fiil, bağ-fiil/zarf-fiil) toplanır ("Eve gelince beni ara."); fiilimsi, cümle içinde özne, nesne, tümleç ya da sıfat görevinde bulunabilir.

Örnek 1: "Bahçedeki güller geçen hafta belediye ekipleri tarafından budandı." cümlesinin ögelerini değerlendiriniz. Yüklem "budandı"dır ve edilgen çatılıdır (-n- eki). "Belediye ekipleri tarafından" tamlaması işi yapanı gösterse de dolaylı tümleç görevindedir; cümlede gerçek özne yoktur, "bahçedeki güller" nesne konumundan özne konumuna geçmiş bir sözde öznedir.

Örnek 2: "Öğretmenimiz dün sınıfa yeni bir kitap getirdi." cümlesinin ögelerini çözümleyiniz. Yüklem "getirdi"dir. "Öğretmenimiz" özne, "dün" zarf tümleci, "sınıfa" dolaylı tümleç (-e hâl eki, yönelme bildirir), "yeni bir kitap" ise hâl eki almadığı için belirtisiz nesnedir.

Örnek 3: "Duydum ki yarın toplantı iptal edilmiş." cümlesinin yapısını belirleyiniz. Cümle "(Ben) duydum" temel yargısı ile "yarın toplantı iptal edilmiş" yardımcı yargısından oluşur; bu iki yargı "ki" bağlacıyla birbirine bağlandığından cümle ki'li birleşik cümledir.

Örnek 4: "Sınava erken gelenler salona alındı, geç kalanlar ise dışarıda bekletildi." cümlesinin yapısı nasıl adlandırılır? Cümle iki ayrı yargıdan ("erken gelenler salona alındı" ve "geç kalanlar dışarıda bekletildi") oluşur ve bu yargılar "ise" bağlacıyla birbirine bağlanmıştır; bağlaç bulunduğu için cümle bağlı cümledir, sıralı cümle değildir.

Örnek 5: "Kitabı okuyan öğrenci sınavda başarılı oldu." cümlesindeki "okuyan" sözcüğünün cümle yapısına etkisini değerlendiriniz. "Okuyan" sıfat-fiil ekiyle (-yan) kurulmuş bir fiilimsidir ve "öğrenci" sözcüğünü nitelendirerek sıfat görevinde kullanılmıştır; yardımcı yargı (kitabı okuma) bağımsız bir cümle olarak değil bir fiilimside toplandığından cümle fiilimsili (girişik) birleşik cümledir.