ÖABT Edebiyat Orta Türkçe (Karahanlı, Harezm, Kıpçak, Çağatay) konu anlatımı

Orta Türkçe dönemi, Eski Türkçe ile Türkiye Türkçesi/çağdaş Türk lehçeleri arasında yer alan, 11. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar uzanan geniş bir zaman dilimini kapsar ve dört ana sahaya ayrılır: Karahanlı Türkçesi, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi ve Çağatay Türkçesi. Bu dönem, Türklerin İslamiyeti kabulüyle birlikte ortaya çıkan ilk İslami Türk edebiyatı eserlerini (Kutadgu Bilig, Divanü Lugati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık) ve sonraki yüzyıllarda Harezm-Altınordu, Kıpçak ve Doğu Türkistan (Çağatay) sahalarında üretilen eserleri içerir. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı alanında bu konu; her sahaya ait eserlerin yazarları, yazılış amaçları, içerikleri ve dil özellikleri, sahalar arasındaki farklar ve dönemin Türk dili tarihindeki yeri üzerinden derinlemesine sorulur.

Karahanlı Türkçesi

İlk Müslüman Türk devleti olan Karahanlılar döneminde (11-13. yüzyıl) ortaya çıkan bu saha, İslami Türk edebiyatının ilk ürünlerini verir. Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından 1069-1070 yıllarında Kaşgar'da tamamlanarak Karahanlı hükümdarı Tavgaç Buğra Han'a sunulmuş, aruz vezniyle yazılmış ilk Türkçe eserdir; bir siyasetname-nasihatname niteliğindeki mesnevi, dört sembolik kahraman etrafında kurulur: Küntogdı (hükümdar, adaleti temsil eder), Ay Toldı (vezir, devlet/mutluluğu temsil eder), Ögdülmiş (Ay Toldı'nın oğlu, aklı temsil eder) ve Odgurmış (Ögdülmiş'in kardeşi, akıbeti/kanaati temsil eder). Divanü Lugati't-Türk, Kaşgarlı Mahmud tarafından 1072-1077 yılları arasında Bağdat'ta Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek amacıyla Arapça olarak kaleme alınmış; Türkçenin ilk sözlüğü ve aynı zamanda dönemin Türk dünyasına ait coğrafya, tarih, halk bilimi ve edebiyatını da içeren ansiklopedik bir eserdir; içinde dünyanın ilk Türkçe merkezli haritası da yer alır. Atabetü'l-Hakayık, Edip Ahmed Yükneki tarafından yazılmış, "hakikatler eşiği" anlamına gelen didaktik-ahlaki bir mesnevidir; aruzla yazılmıştır ve dinî-ahlaki öğütler içerir. Bu döneme ayrıca satır arası Kur'an tercümeleri de eklenir.

Harezm Türkçesi

13-14. yüzyıllarda Harezm ve Altınordu sahasında gelişen bu dönemin belli başlı eserleri şunlardır: Muhabbetname (Harezmî tarafından yazılmış bir aşk mesnevisi), Kısasü'l-Enbiya (Rabguzi tarafından kaleme alınmış, peygamber kıssalarını anlatan dinî-didaktik bir eser), Nehcü'l-Feradis ("Cennetlerin Açık Yolu", dört halifenin hayatını ve dinî öğütleri konu alır), Mukaddimetü'l-Edeb (Zemahşeri'nin Arapça-Farsça sözlüğünün Harezm Türkçesine çevirisi) ve Hüsrev ü Şirin (Kutb tarafından yazılmış, Fars edebiyatındaki aynı adlı hikâyenin Türkçe uyarlaması olan bir aşk mesnevisi).

Kıpçak Türkçesi

Kıpçak sahası, coğrafi olarak Karadeniz'in kuzeyi ile Mısır-Suriye bölgesini (Memlük Devleti) kapsayan iki alt kola ayrılır. Codex Cumanicus, Karadeniz'in kuzeyinde İtalyan tüccarlar ile Katolik misyoner rahipler tarafından hazırlanmış; Kıpçakça-Latince ve Kıpçakça-Almanca sözlük bölümlerinin yanında dinî metinler, dualar ve halk bilmecelerini de içeren önemli bir kaynaktır. Memlük Kıpçakçası ise Mısır-Suriye bölgesinde hüküm süren Memlük Türklerinin ordu ve idare dilini öğretmek amacıyla yazılan gramer ve sözlük kitaplarıyla temsil edilir: El-Kavaninü'l-Külliye, Kitabü'l-İdrak li-Lisani'l-Etrak ve Et-Tuhfetü'z-Zekiyye fi'l-Lugati't-Türkiyye bu türün başlıca örnekleridir.

Çağatay Türkçesi

15. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar Orta Asya'da (Doğu Türkistan, Herat, Semerkant) kullanılan Çağatay Türkçesi, Karahanlı-Harezm çizgisinin devamı niteliğinde bir yazı dilidir ve "Doğu Türkçesi" olarak da anılır. Bu sahanın en önemli temsilcisi Ali Şir Nevayi'dir; Herat'ta yaşamış olan Nevayi, Muhakemetü'l-Lugateyn adlı eserinde Türkçenin ifade gücü bakımından Farsçadan üstün olduğunu örneklerle savunmuş, ayrıca Hamse adı verilen beş mesnevilik eserler grubunu (Ferhad ü Şirin, Leylî vü Mecnun, Hayretü'l-Ebrar, Seb'a-i Seyyare, Sedd-i İskenderî) kaleme almıştır. Babür Şah'ın Baburname (Vekayi) adlı eseri, hatıra/hatırat türünün Türk edebiyatındaki en önemli örneklerinden biridir ve devlet adamının kendi ağzından yazdığı bir yaşam öyküsü niteliği taşır. Lütfi ise Çağatay sahasının klasik dönem öncesi önemli şairlerindendir.

Örnek 1: Kutadgu Bilig'de "akıl" kavramını temsil eden karakter kimdir? Çözüm: Kutadgu Bilig'in dört sembolik kahramanından Ögdülmiş akıl ve aklın toplum düzenindeki rolünü; Küntogdı adaleti/hükümdarlığı, Ay Toldı devlet ve mutluluğu, Odgurmış ise akıbeti ve kanaati temsil eder.

Örnek 2: Divanü Lugati't-Türk'ün yazılış amacı nedir? Çözüm: Kaşgarlı Mahmud bu eseri Araplara Türkçe öğretmek ve Türkçenin Arapça kadar zengin, güçlü bir dil olduğunu kanıtlamak amacıyla yazmıştır; eser aynı zamanda dönemin Türk boyları, coğrafyası ve kültürüne dair zengin bilgiler de sunar.

Örnek 3: Codex Cumanicus'un dil tarihi açısından önemi nereden gelir? Çözüm: Codex Cumanicus, Karadeniz'in kuzeyinde İtalyan tüccarlar ve Katolik rahipler tarafından hazırlanmış olup Kıpçak Türkçesinin söz varlığını Latince ve Almanca karşılıklarıyla kayıt altına alan, ayrıca dönemin halk bilmecelerini ve dinî metinlerini içeren, Kıpçak sahasının en kapsamlı yazılı kaynağıdır.

Örnek 4: Ali Şir Nevayi'nin Muhakemetü'l-Lugateyn adlı eserinin konusu nedir? Çözüm: Nevayi bu eserinde Türkçe ile Farsçayı karşılaştırarak Türkçenin ifade zenginliği ve gücü bakımından Farsçadan geri kalmadığını, hatta üstün yönleri bulunduğunu örneklerle ortaya koyar; eser bu yönüyle bir Türkçe savunusu niteliğindedir.

Örnek 5: Nehcü'l-Feradis hangi sahaya ve hangi konuya aittir? Çözüm: Nehcü'l-Feradis, Harezm Türkçesi sahasına ait, dört halifenin hayatı ile çeşitli dinî öğütleri konu alan didaktik bir eserdir; bu yönüyle Harezm sahasının dinî-ahlaki içerikli önemli örneklerinden biridir.