ÖABT Edebiyat Eski Türk Edebiyatı: Şairler ve Eserler konu anlatımı

Divan edebiyatı şairleri ve eserleri konusu, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar uzanan süreçte yetişmiş başlıca divan şairlerinin hayatlarının öne çıkan yönlerini, üsluplarını ve eserlerini kapsar. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı alanında bu konu, bir şairin hangi yüzyılda yaşadığının, hangi üslup akımına (Türkî-i basit, Sebk-i Hindî, mahallîleşme) bağlı olduğunun ve hangi eserleriyle tanındığının kesin biçimde bilinmesini gerektirir; çünkü sınav soruları çoğunlukla bir eserin adı verilerek şairinin, ya da bir şairin üslup özelliği verilerek adının bulunmasını ister. Bu nedenle Fuzûlî, Bâkî, Nef'î, Nâbî, Nedim ve Şeyh Galib gibi dönemlerinin zirvesi sayılan şairlerin eserleri ve üslupları arasındaki farkların net biçimde ayırt edilmesi gerekir.

16. yüzyıl: Klasik dönemin zirvesi

Fuzûlî (ö. 1556): Bağdat'ta yaşamış, Türkçe, Arapça ve Farsça divan sahibi olan (Leylâ vü Mecnûn mesnevisiyle bu türün Türk edebiyatındaki en başarılı örneğini veren) şair; aşkı ıstırap ve tasavvufi bir derinlikle işlemesiyle tanınır. Başlıca eserleri: Türkçe Divan, Leylâ vü Mecnûn (mesnevi), Beng ü Bade (mesnevi, şarap ile esrarın karşılaştırılması), Şikâyetnâme (mensur, Osmanlı bürokrasisindeki rüşveti hicveden mektup), Hadîkatü's-Süedâ (Kerbela olayını anlatan mensur eser), Rind ü Zâhid (mensur, alegorik).

Bâkî (1526-1600): "Sultânü'ş-Şuarâ" (şairler sultanı) unvanıyla anılan, Kanuni Sultan Süleyman için yazdığı Kanuni Mersiyesi ile tanınan; dünyevi zevki, sağlam vezin ve dil ustalığıyla klasik gazelin en yetkin örneklerini veren şairdir. Başlıca eserleri: Divan, Kanuni Mersiyesi (terkib-i bent biçiminde), Fezâil-i Cihâd (mensur).

17. yüzyıl: Sebk-i Hindî ve hikemi şiir

Nef'î (ö. 1635): Hem övgüde (kaside) hem yergide (hiciv) alanının en güçlü şairi kabul edilir; sert ve iddialı üslubuyla tanınır, hicivleri yüzünden idam edildiği rivayet edilir. Başlıca eserleri: Türkçe Divan, Farsça Divan, Sihâm-ı Kazâ (hiciv/taşlama mecmuası).

Nâbî (1642-1712): Şiirlerinde didaktik ve hikemi (öğüt verici, felsefi) bir üslup benimseyen, toplumsal aksaklıkları eleştiren "hikemî şiir" akımının öncüsü sayılır. Başlıca eserleri: Divan, Hayriyye (oğlu için yazdığı öğütler kitabı, mesnevi), Hayrâbâd (mesnevi), Tuhfetü'l-Harameyn (hac yolculuğunu anlatan mensur eser).

Nâ'ilî, Neşâtî, Fehîm-i Kadîm: Sebk-i Hindî (Hint üslubu) akımının 17. yüzyıldaki başlıca temsilcileridir; bu akım söz sanatlarında incelik, hayal genişliği ve derin, kapalı anlam katmanlarıyla tanınır.

18. yüzyıl: Mahallîleşme ve son büyük temsilciler

Nedim (ö. 1730): Lale Devri'nin şairi olarak İstanbul'un gündelik hayatını, eğlence yerlerini (Sadabad, Kağıthane), halk deyişlerini şiire taşıyan mahallîleşme (yerlileşme) akımının en önemli temsilcisidir; şarkı nazım şeklini ustalıkla kullanmasıyla da bilinir. Başlıca eseri: Divan (şarkıları ve gazelleriyle öne çıkar).

Şeyh Gâlib (1757-1799): Mevlevi şeyhi olan, Sebk-i Hindî'nin son büyük temsilcisi kabul edilen şair; alegorik aşk mesnevisi Hüsn ü Aşk ile tanınır (Hüsn/Güzellik ile Aşk adlı iki kahramanın tasavvufi yolculuğunu anlatır). Başlıca eserleri: Divan, Hüsn ü Aşk (mesnevi).

Diğer önemli isimler

Şeyhî (15. yy): Harnâme adlı hiciv mesnevisiyle ve Hüsrev ü Şîrin adlı aşk mesnevisiyle tanınır. Ahmedî (14.-15. yy): İskendernâme adlı mesnevisiyle bilinir, Anadolu sahasının ilk büyük divan şairlerindendir. Necâtî Bey (15. yy): Halk söyleyişini ustaca divan şiirine taşımasıyla tanınır. Bâğdatlı Rûhî (ö. 1605): Toplumsal eleştiri içeren, felsefi "Terkib-i Bend"iyle tanınır (Ziya Paşa'nın Terkib-i Bend'ine örnek ve ilham kaynağı sayılır). Yahya Kemal Beyatlı (20. yy) divan şiiri nazım şekillerini (özellikle rubai) modern dönemde en başarılı biçimde kullanan şair olarak konunun tarihsel uzantısında anılır, ancak kendisi divan şairi değildir; bu ayrım sınavda dikkat edilmesi gereken bir noktadır.

Örnek 1: Şikâyetnâme adlı mensur eseriyle Osmanlı bürokrasisindeki rüşvet ve haksızlıkları hicveden, aynı zamanda Leylâ vü Mecnûn mesnevisiyle tanınan 16. yüzyıl şairi kimdir? Şikâyetnâme, Fuzûlî'nin Bağdat'ta kendisine bağlanan maaşı alamaması üzerine yazdığı, dönemin bürokratik işleyişini ince bir dille eleştiren mensur mektubudur; aynı şair Leylâ vü Mecnûn mesnevisiyle de divan edebiyatının en tanınmış aşk hikâyesini Türkçeye kazandırmıştır. Bu nedenle sözü edilen şair Fuzûlî'dir.

Örnek 2: Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazdığı terkib-i bent biçimindeki mersiyesiyle tanınan, "Sultânü'ş-Şuarâ" unvanıyla anılan şair kimdir? Kanuni Mersiyesi, Bâkî'nin Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü üzerine yazdığı, divan edebiyatının en başarılı mersiyelerinden biri kabul edilen terkib-i bent biçimindeki eseridir; Bâkî bu eseri ve dil ustalığıyla "şairler sultanı" unvanını almıştır.

Örnek 3: Hem kasidede hem hicivde alanının en güçlü ismi sayılan, Sihâm-ı Kazâ adlı hiciv mecmuasıyla tanınan 17. yüzyıl şairi kimdir? Sihâm-ı Kazâ, Nef'î'nin döneminin devlet adamlarını hedef alan sert hicivlerini topladığı eseridir; Nef'î hem övgü (kaside) hem yergi (hiciv) alanında dönemin en güçlü şairi olarak kabul edilir ve bu hicivleri nedeniyle idam edildiği rivayet edilir.

Örnek 4: Oğluna öğütler vermek amacıyla yazdığı Hayriyye adlı mesnevisiyle tanınan, hikemî (öğüt verici, felsefi) şiir akımının öncüsü sayılan şair kimdir? Hayriyye, Nâbî'nin oğlu Ebûbekir Efendi için kaleme aldığı, toplumsal ve ahlaki öğütler içeren didaktik bir mesnevidir; Nâbî bu eseriyle ve genel üslubuyla divan şiirinde hikemî (özdeyiş nitelikli, felsefi) akımın öncüsü kabul edilir.

Örnek 5: Lale Devri'nde İstanbul'un eğlence hayatını, Sadabad ve Kağıthane gibi mekânları şiirine taşıyan, şarkı nazım şeklini ustalıkla kullanan mahallîleşme akımının en önemli temsilcisi kimdir? Nedim, Lale Devri'nin şairi olarak İstanbul'un gündelik ve eğlence hayatını, halkın gündelik dilini ve mekânlarını (Sadabad, Kağıthane) şiirine taşımış, bu yönüyle mahallîleşme (yerlileşme) akımının en önemli temsilcisi olmuştur; şarkı nazım şeklindeki başarısıyla da tanınır.

Örnek 6: Hüsn ü Aşk adlı alegorik mesnevisiyle tanınan, Sebk-i Hindî akımının son büyük temsilcisi kabul edilen Mevlevi şair kimdir? Hüsn ü Aşk, Şeyh Gâlib'in Hüsn (Güzellik) ile Aşk adlı iki kahramanın tasavvufi bir yolculuğunu alegorik biçimde anlattığı mesnevisidir; Mevlevi şeyhi olan Şeyh Gâlib, hem bu eseriyle hem genel üslubuyla Sebk-i Hindî'nin Osmanlı şiirindeki son büyük temsilcisi kabul edilir.