ÖABT Edebiyat Türkiye Türkçesi: Ses ve Şekil Bilgisi konu anlatımı

Türkiye Türkçesi ses bilgisi (fonetik/fonoloji), dilin ünlü ve ünsüz seslerinin özelliklerini, bu seslerin bir araya gelirken uyduğu uyum kurallarını ve söz konusu seslerde ekler eklenirken ortaya çıkan düzenli değişimleri (ses olaylarını) inceler. Şekil bilgisi (biçim bilgisi/morfoloji) ise kök, gövde ve eklerin yapısını, yapım ekleri ile çekim eklerinin işlevlerini ve sözcüklerin bu birimlere nasıl ayrıştırılacağını konu edinir. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı alanında bu konu, hem kural bilgisi (uyum kuralları, ses olaylarının tanımı) hem de örnek sözcükler üzerinden yapılan çözümleme becerisi gerektirmesi bakımından sınavın en yoğun sorulan konularından biridir; adayların yalnızca kuralları ezberlemesi değil, verilen örnek üzerinde hangi kuralın veya ses olayının işlediğini doğru tespit edebilmesi beklenir.

Ünlüler ve Ünlü Uyumu

Türkiye Türkçesinde sekiz ünlü bulunur: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Bu ünlüler üç ölçüte göre sınıflandırılır: kalınlık-incelik (a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ince), düzlük-yuvarlaklık (a, e, ı, i düz; o, ö, u, ü yuvarlak) ve genişlik-darlık (a, e, o, ö geniş; ı, i, u, ü dar). Büyük ünlü uyumu (kalınlık-incelik uyumu), bir sözcükteki bütün ünlülerin ya hep kalın ya hep ince olması gerektiğini bildirir (öğretmenlerimizden örneğinde bütün ünlüler incedir). Bu kuralın istisnaları arasında kardeş, anne, elma, hangi, şişman, dahi gibi kaynaşmış veya alıntı sözcükler ile -yor, -ken, -leyin, -daş, -ki gibi bazı ekler sayılabilir; bu ekler kalın ünlülü bir kökten sonra geldiklerinde de biçimlerini korurlar ve büyük ünlü uyumunu bozarlar. Küçük ünlü uyumu (düzlük-yuvarlaklık uyumu) ise düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü, yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra ise ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlü gelmesini öngörür; buna göre bir sözcüğün ikinci ve sonraki hecelerinde o ve ö ünlüleri (kök dışında) yeniden görülmez.

Ünsüzler ve Ünsüz Olayları

Ünsüzler ötümlü (yumuşak/tonlu) ve ötümsüz (sert/tonsuz) olmak üzere iki grupta incelenir. Ünsüz benzeşmesi (sertleşme/ötümsüzleşme), ötümsüz bir ünsüzle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten sözcüğe c, d, g ile başlayan bir ek geldiğinde bu ünsüzlerin sırasıyla ç, t, k'ye dönüşmesidir: kitap+cı > kitapçı, ağaç+da > ağaçta. Ünsüz yumuşaması (ötümlüleşme) ise p, ç, t, k ile biten bir sözcük ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu ünsüzlerin b/v, c, d, ğ'ye dönüşmesidir: kitap+ı > kitabı, ağaç+a > ağaca, kanat+ı > kanadı, çocuk+u > çocuğu. Bu kuralın önemli bir istisnası, tek heceli sözcüklerin büyük bölümünde yumuşamanın görülmemesidir: süt+ü > sütü, ok+u > oku, at+ı > atı gibi örneklerde son ünsüz değişmez. Ünlü düşmesi (hece düşmesi), iki heceli bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek geldiğinde ikinci hecedeki dar ünlünün düşmesidir: oğul+u > oğlu, ağız+ı > ağzı, beyin+i > beyni. Ünsüz türemesi ise özellikle Arapça kökenli tek heceli sözcüklerin ünlüyle başlayan bir yardımcı fiille (etmek, olmak) birleşmesinde araya bir ünsüzün ikizlenerek girmesidir: his+etmek > hissetmek, af+etmek > affetmek. Ünlü türemesi ise küçültme ve pekiştirme gibi yapılarda görülür: bir+cik > biricik.

Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri

Yapım ekleri, eklendiği sözcüğün türünü veya anlamını değiştirerek yeni bir sözcük/kavram oluşturur; sayıca sınırlıdır, üretimi kısıtlıdır ve kalıcıdır (göz+lük, taş+lık, sev-in-, sev-dir-). Çekim ekleri ise sözcüğün cümledeki görevini belirler; üretken ve düzenlidir; ad çekim ekleri (çoğul eki, iyelik ekleri, hâl ekleri, soru eki mi, ek-fiil) ve fiil çekim ekleri (kişi ekleri, zaman/kip ekleri, olumsuzluk eki -mA-) olmak üzere ikiye ayrılır.

Kök-Gövde Analizi

Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük parçası olup ad kökü (taş, göz) veya fiil kökü (gel-, sev-) olabilir. Gövde, köke bir veya daha fazla yapım eki getirilerek oluşturulan, hâlâ yeni yapım ekleri alabilen yapıdır (göz+lük+çü: gözlükçü). Bir sözcüğü köküne indirgerken önce varsa çekim ekleri ayrılır, ardından yapım ekleri köke ulaşılıncaya kadar sırayla sökülür.

Örnek 1: "Öğretmenlerimizden" sözcüğü büyük ünlü uyumu bakımından nasıl değerlendirilir? Çözüm: Sözcükteki bütün ünlüler (ö, e, e, e, i, i, e, e) ince ünlü grubundandır; bu nedenle sözcük büyük ünlü uyumuna uymaktadır.

Örnek 2: "Kitapçı" sözcüğünde görülen ses olayı nedir? Çözüm: "Kitap" ötümsüz "p" ile bitmektedir; "c" ile başlayan yapım eki geldiğinde bu ek, ünsüz benzeşmesi (sertleşme) kuralınca "ç"ye dönüşerek "kitapçı" biçimi ortaya çıkmıştır.

Örnek 3: "Ağzı" sözcüğü hangi ses olaylarını gösterir? Çözüm: "Ağız" sözcüğüne iyelik eki (-ı) geldiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşmüş (ünlü/hece düşmesi: ağız > ağz-), ardından "z" ünsüzünden sonra ek ünlüsü gelerek sözcük "ağzı" biçimine ulaşmıştır.

Örnek 4: "Gözlükçü" sözcüğünün kök-gövde-ek analizi nasıl yapılır? Çözüm: Kök "göz" (ad kökü) dür; "göz+lük" yapım ekiyle "gözlük" gövdesi (nesne adı) oluşur; "gözlük+çü" ikinci bir yapım ekiyle "gözlükçü" (meslek adı) gövdesi elde edilir; sözcükte çekim eki bulunmaz.

Örnek 5: "His+etmek" birleşiminde "hissetmek" biçiminin ortaya çıkması hangi ses olayına örnektir? Çözüm: Arapça kökenli "his" sözcüğü, ünlüyle başlayan "etmek" yardımcı fiiliyle birleşirken araya bir ünsüz türeyerek ikizleşir; buna ünsüz türemesi denir.