ÖABT Edebiyat Türk Halk Edebiyatı: Âşık ve Tekke-Tasavvuf Edebiyatı konu anlatımı

Türk halk edebiyatının anonim koldan ayrılan iki büyük kolu, belli bir söyleyene mal edilen âşık edebiyatı ile tarikat çevrelerinde oluşan tekke (tasavvuf) edebiyatıdır. Âşık edebiyatı, bir saz şairinin (âşık/ozan) kendi ürettiği, hece ölçüsüne dayalı, saz eşliğinde söylenen şiirlerini kapsar; tekke edebiyatı ise dinî-tasavvufi içerikli, çoğunlukla tarikat ayinlerinde kullanılan ürünleri içerir. Her ikisi de hece ölçüsünü esas alması, dörtlük nazım birimini kullanması ve sözlü/yarı sözlü aktarım geleneğine dayanması bakımından anonim edebiyatla akrabadır; ancak belli bir söyleyene ait olmaları onları anonimden ayırır. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatında bu konudan; saz şiiri nazım şekilleri (koşma, semai, varsağı, destan; ilahi, nefes, devriye, şathiye), âşıklık geleneğinin işleyişi (usta-çırak ilişkisi, rüya motifi, atışma) ve başta Karacaoğlan, Pir Sultan Abdal, Yunus Emre olmak üzere temsilci şair-eser eşleştirmeleri yoğun biçimde sorulur.

Âşıklık geleneği ve saz şiiri

Âşık edebiyatı, 16. yüzyıldan itibaren belirginleşen, saz çalıp şiir söyleyen halk ozanlarının oluşturduğu bir gelenektir. Âşıklar genellikle bir usta-çırak ilişkisi içinde yetişir; birçok âşık, geleneğe göre gördüğü bir rüyada bade içme (kutsal bir elden dolu/bade alma) motifiyle "âşık olma" sürecini anlatır. Âşıklar arasında karşılıklı doğaçlama söyleşi biçiminde gerçekleşen atışma (deyişme) önemli bir performans biçimidir; ayrıca âşıklar, kendilerine has bir mahlas (tapşırma) kullanarak şiirlerinin son dörtlüğünde kendi adlarını anarlar.

Âşık tarzı nazım şekilleri

Tekke (tasavvuf) edebiyatı nazım şekilleri

Önemli temsilciler

Karacaoğlan (17. yüzyıl), aşk ve doğa temalı koşma ve semaileriyle âşık tarzının en önemli ismidir; şiirlerinde içtenlik, doğa betimlemeleri ve canlı bir aşk anlayışı öne çıkar. Pir Sultan Abdal (16. yüzyıl), Alevi-Bektaşi geleneğini tekke ile âşık edebiyatını birleştirerek yansıtan, isyancı kişiliği ve toplumsal-siyasi eleştirileriyle tanınan bir şairdir; şiirlerinde "Pir Sultan Abdal" mahlasını kullanır. Yunus Emre (13. yüzyıl), tasavvufi Türk şiirinin en büyük ismidir; İlahi Aşk'ı, tevazuyu ve insan sevgisini yalın bir dille işleyen şiirlerinin toplandığı Divan'ı ve öğretici-tasavvufi bir mesnevi olan Risaletü'n-Nushiyye'siyle tanınır. Dadaloğlu (19. yüzyıl), Çukurova Türkmenlerinin yerleşik hayata zorlanmasına tepkisini coşkulu koçaklamalarıyla dile getirmiştir. Âşık Veysel Şatıroğlu (20. yüzyıl), gözlerini kaybetmiş olmasına rağmen doğa, ölüm ve hayat temalı derin koşmalarıyla tanınan, Cumhuriyet dönemi âşıklık geleneğinin en önemli temsilcilerindendir. Köroğlu, hem bir halk hikâyesinin kahramanı hem de bu hikâyede yer alan koçaklama türü şiirlerin söyleyicisi olarak anılır.