ÖABT Edebiyat Eski Türk Edebiyatı: Nesir konu anlatımı

Divan edebiyatı denince akla ilk olarak nazım gelse de bu gelenek, kendi içinde zengin ve çok yönlü bir nesir birikimi de oluşturmuştur. Eski Türk edebiyatında nesir; dilinin sadeliği veya sanatlılığı bakımından sade nesir, orta nesir ve süslü (sanatlı) nesir olmak üzere üçe ayrılır; konusu ve işlevi bakımından ise tezkire, tarih, münşeat, seyahatname, sefaretname, siyasetname gibi türlere bölünür. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı sınavında bu alandan; nesir türlerinin tanımları, temsilci yazarlar ve eserleri, dönemsel özellikleriyle eşleştirmeler yoğun biçimde sorulur. Bu konuyu iyi kavramak için hem üslup sınıflandırmasını (sade-orta-süslü) hem de tür-yazar-eser üçlüsünü sıkı biçimde ilişkilendirmek gerekir.

Üsluba göre nesir türleri

Tezkire (şuara tezkiresi)

Tezkire, divan şairlerinin hayat hikâyelerini, şiir örneklerini ve sanatçı kişiliklerine dair değerlendirmeleri bir araya getiren; bugünkü edebiyat tarihi ve biyografik antolojilerin öncülü sayılan bir türdür. İlk örneği Ali Şir Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i olup Çağatay sahasında yazılmıştır. Anadolu sahasında ise ilk tezkire Sehî Bey'in Heşt Bihişt'idir. Latîfî'nin Tezkiretü'ş-Şuarâ'sı ve Âşık Çelebi'nin tezkiresi de bu türün önemli örnekleridir. Tezkireler, dönemin şairleri hakkında bugün elimizde bulunan başlıca birincil kaynaklardandır.

Tarih (vakayiname) türü

Tarih türü, olayları kronolojik biçimde nakleden eserleri kapsar. Âşıkpaşazade'nin Tevârîh-i Âl-i Osman'ı sade bir dille yazılmış ilk önemli Osmanlı tarihlerindendir. Peçevi İbrahim Efendi'nin Peçevi Tarihi'si ve Naîmâ'nın Naîmâ Tarihi'si (resmî vakanüvislik geleneğinin ilk örneği) bu türün klasik metinleridir. Kâtip Çelebi'nin Fezleke'si de önemli bir tarih eseridir.

Seyahatname ve sefaretname

Seyahatname, bir yazarın gezip gördüğü yerleri, gözlemlerini ve izlenimlerini anlattığı eserlerdir; bu türün en büyük ve tek örneği sayılacak kadar öne çıkan eseri Evliya Çelebi'nin on ciltlik Seyahatnâme'sidir. Sefaretname ise bir elçinin yabancı bir ülkeye yaptığı görev gezisini anlattığı eserlerdir; bu türün en tanınmış örneği Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin Paris Sefaretnâmesi'dir (Fransa'ya elçi olarak gönderilişini ve gözlemlerini anlatır).

Münşeat, siyasetname ve diğer türler

Münşeat, yazarların kaleme aldığı sanatlı mektupları, resmî yazışma örneklerini ve nesir parçalarını bir araya getiren derlemelerdir; dönemin nesir zevkini ve resmî yazışma dilini yansıtır. Siyasetname, devlet yönetimine, hükümdarlık erdemlerine ve devlet düzenine dair öğütler içeren eserlerdir; Koçi Bey'in IV. Murad'a sunduğu Koçi Bey Risâlesi Osmanlı döneminin en tanınmış siyasetnamesidir. Hilye, Hz. Muhammed'in fiziksel ve manevi özelliklerini anlatan; Nabî'nin oğluna öğütlerini içeren Hayriyye'si gibi öğretici-didaktik nesir/nazım karışığı eserler de bu geleneğin ürünleridir.