ÖABT Edebiyat Tanzimat Edebiyatı konu anlatımı

3 Kasım 1839 Tanzimat Fermanı'ndan sonra Osmanlı toplumunda başlayan siyasi ve idari yenileşme, edebiyata da yansımış; 1860'ta Şinasi ve Agâh Efendi'nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval gazetesiyle Tanzimat edebiyatının başlangıcı kabul edilir. Bu dönem, Batı edebiyatından roman, hikâye, tiyatro, makale gibi yeni türlerin Türk edebiyatına girdiği bir geçiş evresidir. Tanzimat edebiyatı, sanat anlayışı ve üslup bakımından birbirinden ayrılan iki döneme ayrılır: birinci dönemde (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat Efendi) "sanat toplum içindir" anlayışı ve halkı bilgilendirme amacı öne çıkarken, ikinci dönemde (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit Tarhan, Sami Paşazade Sezai, Nabizade Nazım) bireysel temalar, betimleme ve "sanat sanat içindir"e yakın bir anlayış ağır basar. ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı'nda bu konudan; ilk örnekler (ilk tiyatro, ilk roman, ilk realist roman), yazar-eser eşleştirmeleri, dönemlerin ayırt edici özellikleri ve dil-üslup farklılıkları sıkça sorulur.

Tanzimat'ın birinci dönemi (1860-1876)

Bu dönem yazarları, halkı aydınlatmayı, Batı'daki tür ve düşünceleri Osmanlı toplumuna tanıtmayı amaçlamıştır. Şinasi, Tercüman-ı Ahval'in mukaddimesinde gazeteciliğin işlevini tartışmış; Şair Evlenmesi (1860) ile Batılı anlamda ilk Türk tiyatro eserini, Tercüme-i Manzume ile Fransız şiirinden yaptığı ilk manzum çevirileri, Durub-ı Emsal-i Osmaniye ile atasözü derlemesini vermiştir. Namık Kemal, Vatan yahut Silistre (1873 sahnelenen) adlı oyunuyla vatan ve hürriyet kavramlarını işlemiş; bu oyunun sahnelenmesi büyük heyecana yol açtığı için Magosa'ya sürgün edilmiştir. Aynı yazarın İntibah adlı romanı ilk edebî roman sayılırken, Cezmi tarihî roman türünün örneğidir; Renan Müdafaanamesi ve "Lisan-ı Osmaninin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir" başlıklı makalesi düşünce ve eleştiri yazarlığının önemli örnekleridir. Ziya Paşa, Şiir ve İnşa makalesinde halk edebiyatını ve hece ölçüsünü savunurken, Harabat adlı divan şiiri antolojisinde eski şiiri övmesi nedeniyle Namık Kemal tarafından Tahrib-i Harabat ve Takip ile eleştirilmiştir; Terkib-i Bend ve Terci-i Bend felsefi-toplumsal içerikli şiirleridir, Zafername ise Ali Paşa'yı hicveden bir eserdir. Ahmet Mithat Efendi, "hace-i evvel" (ilk öğretmen) olarak anılacak kadar üretken bir yazardır; Kırk Anbar dergisini çıkarmış, Letaif-i Rivayat adlı ortak başlık altında pek çok hikâye yazmış, Felatun Bey ile Rakım Efendi romanında doğru ve yanlış Batılılaşmayı karşılaştırmıştır. Şemsettin Sami'nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872) adlı romanı bazı kaynaklarda Batılı anlamda ilk yerli roman kabul edilir.

Tanzimat'ın ikinci dönemi (1876-1896)

Bu dönem sanatçıları, toplumsal kaygılardan çok bireysel duygulara, doğa betimlemelerine ve estetik kaygılara yönelmiştir. Recaizade Mahmut Ekrem, Araba Sevdası (1896) adlı romanında Bihruz Bey karakteri üzerinden yanlış Batılılaşmayı eleştirmiş; bu roman ilk realist roman örneklerinden sayılır. Yazarın Talim-i Edebiyat adlı eseri dönemin edebiyat teorisi kitaplarındandır. Abdülhak Hamit Tarhan, "Şair-i Azam" unvanıyla anılmış; eşi Fatma Hanım'ın ölümü üzerine yazdığı Makber ile tanınmıştır; Finten, Eşber, Duhter-i Hindu gibi tiyatro eserlerinin çoğu sahnelenmek için değil okunmak için yazılmıştır. Sami Paşazade Sezai, Sergüzeşt (1888) adlı romanında bir cariyenin trajik hayatı üzerinden köleliği işlemiş; bu eser realist-natüralist Türk romanının ilk örneklerinden sayılır. Nabizade Nazım, Karabibik ile ilk köy romanını, Zehra ile natüralist akımın kıskançlık temalı bir örneğini vermiştir. Dönemin tiyatro hayatında Ermeni asıllı Güllü Agop'un 1868'de kurduğu Gedikpaşa Tiyatrosu, ilk düzenli özel Türk tiyatrosu olarak önemlidir.